temel tarafından yazılmış tüm yazılar

Restauratıon of the Armenıan Çepnı Surp Sarkıs Church ın Anatolıa

 

Dear read

Do you know Çepni?
Did you ever hear of it?
If your answer is ” no ”, please go on reading our letter …
Çepni is not a country…
Çepni is not an international center …
Çepni is not a capital city …
Çepni is a small town in the Anatolian region of Turkey; in the country of Mustafa Kemal Atatürk who’s vision always has been:
“Peace at home, peace in the world.”
Cepni…
A little town in the middle of Anatolia… A small town which was founded by Armenians in the 8th century. In the 11th century, the Turks settled down.
For nine centuries the Armenians and the Turks lived together. They became a big family, they married, they cried and they laughed together in harmony…
In 1915 the first world war hit the little town and left a scarifying picture of blood, bitterness, orphaned children, women, Families who left their homes, despised cities and countries, millions of deaths and losses behind.
Unfortunately, this little anatolian town has been horribly affected by the first world war.
At that point, this nine-century old family was disbanded …
Our Armenian brothers left their home for good… in fear of war and in fear of death…
Some of them went to France, some to the USA, some of them moved to Canada, and some even to Argentina …
With it they left a trust, in what is left behind …
THE SURP SARKIS CHURCH
Maybe we will return to Çepni again and if we do not return, our descendants probably may come back to explore their origin… to mention the good times and moments of their ancestors… and maybe they’ll pray for us… For this it’s our mission to maintain their origin and future history…
The Surp Sarkis Church is not only a place of worship for us. It means much more to us.
It is a historical symbol of brotherhood and a real example of a peaceful life together with our Armenian brothers…
Therefore, we think that Cepni is a nine-century old idol …
For this we want to transfer this trust to future generations as we have received …
The Surp Sarkis Church and its story should not stay a territorial knowledge and monument in Çepni and Anatolia; İt should enrich the history of the world and stand as a symbol of peace and brotherhood of the cultures.
For this purpose, we want to restaurate the Church of Surp Sarkis.
OUR CONCEPT IS:
”ÇEPNI ARMENIAN SURP SARKIS CHURCH AND ETHNOGRAPHY MUSEUM”

Here people will be able to see, how peaceful and fraternal the Armenian and Cepnian people have lived together for centuries. Either, they will see their common culture, common works.
And here people will also be able to pray and to remember the people they have lost.

Dear readers…
We completed all the bureaucratic tasks, plans and projects necessary for our concept and got permission for the restoration.
We need your financial support to continue our restauration project.
Wouldn’t you like to accept this invitation and be a part of this great work?
Wouldn’t it be great to know that your name is alive in a small town of the world?
Please accept this invitation for peace in humanity. We think that there is no limit to our brotherhood. Let us show hand-in-hand that the whole world belongs to all of us, no matter which religion, origin or culture we belong.
Wouldn’t it be great to accept this invitation for your grandchildren, to tell them a story of a monument which stands for peace and brotherhood in Anatolia?
Don’t you want to be a ” fellow countryman ” of an Anatolian township beyond borders?

I’m sure you would like to.
For this, we invite you to create an example of humanity in the country of Mustafa Kemal Atatürk whose vision had always been “Peace at Home, Peace in the World”.

Please rate our application and send it your friends to evaluate …
With our deepest respect and love.

Emsalettin Temel

Note: All studies related to this concept have been prepared together with the Kayseri Erciyes University. All formal proceedings have been completed, official approval has been obtained and the stage of restoration has been reached. It is an outline of the project concept which you can oversee in the following link: (Link)

In case of questions and more detailed information please contact Emsalettin Temel.

 

E.Temel – Marienstr. 33 – 42105 Wuppertal, Germany – E-Mail: etemel@web.de

                               PROJECT DESCRIPTION

   The following paper is a summary of the project analysis carried out by the Erciyes University Kayseri It outlines the goal to create a Museum of Ethnography  and how to restaurate the Surp-Sarkis-Church in Çepni – Gemerek Turkey

Introduction 

The Surp-Sarkis-Church is located in Çepni, a district of the Central Anatolian province of Sivas. It is an Armenian church, built around 1525 AD. The building of the church preceded the founding of the village of Çepni about 250 years ago by Armenian family clans. The church is an important historical and architectural testimony to the Armenian settlement of Central and Eastern
Anatolia. It is also one of the last testimonies of its kind due to the extensive destruction in the course of the persecution and expulsion of large parts of the Christian population from the middle of the 19th century to the end of the world war.

It also bears witness to the existence of Christian cultures in the history of Anatolia.

1.The origin of the village Çepni

The Çepnis settlement began around 1375 AD. with the decline of the Armenian Kingdom of Cilicia (1199 – 1375) by the Mamluks.

The Armenian settlers, who under the circumstances at that time were more likely to be called refugees, tried to escape the persecution in the turmoil of the Mamluk conquests. The clan of the Deli Kalpaks (“crazy Kalpaken”), under the leadership of their head Bados, set out to find a place for a new life in the distance. They followed the clans of Avedikian, Sarian and Melkonian. In a caravan they crossed the Taurus Mountains towards the north until they came to a green valley, surrounded by mountains, through which a brook flowed. After Bados declared this valley to be the new home of the clans, their heads returned to take their families to their new village. They built their first houses. Her priest Vartan built a Khoran (orthodox altar) from a table. The present church has its origin in it. Little by little, the village population increased as a result of closures between the family clans. The village they founded called them Çongaria, today’s Çepni. The Armenian settlers built their first stone church in 1525 AD.
After the fall of the Byzantine Rechen, and the long-standing rule of the Ottoman Empire, the Turks called the town of Sebastia in Sivas, the present provincial capital. The river Alys (altgrych.), Around whose banks the village of  Çongaria was founded, they called Kızılırmak (the red river, because of the color  of the earth of this area, which also colored the river red.) At the end of the 18th and the at the beginning of the 19th century, the first Turks came to the village and now lived peacefully with the native Armenian people, who named the village of Çepni, and the records of the registration authorities from the year 1900 show that at that time 800 families in the village and Armenian and Turkish families were to some extent equal.

Pic. 1: The church positioned in the local community of Cepni

Pic. 1: The church positioned in the local community of Cepni

Pic. 3: Surp Sarkis Church plan (top view )

The village Cepni

2. The present state of the Church

In order to gain an impression of the state of the Church, some examples of the present state of the Church are now described, in order to outline the restoration requirements as a whole.

The floor plan of the building is a rectangle divided into 3 x 3 rectangles. On the  east side it ends with three vaulted apses. On the north and south sides of the apses there is another rectangular room, which widens the church building on the east side.The columns and beams, which essentially form the supporting structure of the building, are located at the connecting points of these rectangles.The data in the figures referenced refer to the documentation of the rehabilitation project, which was prepared by the Mutual Assistance Association Çepni e.V. in Wuppertal. *

The stone vaults in the interior of the church were presumably covered on the outside by a gable roof covered with stone slabs (Fig.10-18). It can be seen that  the supporting walls were originally two to three brick terraces higher than in the present state. Accordingly, the roof, the roof gutters and roof projections are  completely missing (Fig. 19). The missing building element on the west side, where the triangular end face and the gable roof meet, suggests that a bell or a cross has been found here before.

The single-winged iron door at the main entrance is presumably not the original door.

The floor in the interior of the building was most probably originally covered with tufts. In today’s condition, the soil consists only of soil and mud debris.

In the north and south walls, there are a total of ten window openings as well as  two additional walled windows (Fig. 6, 7 – 23, 24).

On the left side of the main map is a niche, but not on the right. Since Orthodox churches are always symmetrically structured, this indicates a missing element.  The domes of the apses are not covered from the outside (Fig. 32). They were presumably also originally covered with stone slabs.

The most sacred areas of the church, the altars and vestibules, are fully visible to  church visitors. However, in orthodox churches these must be inseparable from the eyes of others who are not directly following their religious activities.

Pic. 4: Inside view

Pic. 5: Entrance area

Pic. 5a: İstanbul Rumelihisarı Surp Santukhd Armenian Apostalic Church

Pic. 6: Columns and windows inside view

Pic. 7: North side inside view

Pic. 8: Columns, archs and vaults

Pic. 9: Columns, archs and Vaults 2

Pic. 10: Columns, archs and vaults

Pic. 11: Chapel north side 1

Pic. 12 Chapel north side 2

Pic. 13: Chapel south side 1

Pic. 14: Chapel south side 2

Pic. 15: Chapel south side 3

Pic. 16: External view west side

Pic. 17: External view east side

Pic. 18: Beşiktaş Surp Asdvadzadzin Armenian Apostolic Church

Pic. 19: Roofing of the church

Pic. 20: External view east side

Pic. 21: Beşiktaş Surp Asdvadzadzin Armenian Apostolic Church

Pic. 22: Inside view floor

Pic 23: Entrance area south and west Side

Pic. 24:  Kayseri Surp Asdvadzadzin Church

Pic. 24a: Original ground in Kayseri Surp  Asdvadzadzin Church

Pic. 25: Windows south side

Pic. 26: Supporting pillar

Pic. 27: North side view with windows

Pic. 28: A niche in the north side

Pic. 29: View of the entrance area west side

Pic. 30: Apsis 1

Pİc. 31: Apsis 2

Pic. 32: Apsis and chapels entrance area north

Pic. 33: Apsis and chapels in the entrance area of the south side

Pic. 34: External view of the apsis north side

Pic. 35: Entrance of the Chapel from the North

Pic. 36: Baptismal font hall

Pic. 37: The baptismal font hall of the Istanbul Besiktas Surp Asdvadzadzin

 

Pic. 38: Water connection of the baptismal font

Pic. 39: Outside view north side

 

Pic. 40: Outside view south and east side

Pic. 41: Vaults damages

Pic. 42: View apsis 1

Pic. 43: View apsis 2

Pic. 44: View apsis 3

Pic. 45: Niche in the apsis area

Pic. 46: Apsis and Khoran

Pic. 47: View north side

Pic. 48: Stonemasonry in the inside

 

Pic. 49: Abrank Manastery Church Erzincan Tercan Üçpınar Village

Pic. 50: Erzincan Kemaliye Esertepe Village Armenian Horom Church apsis     area

Pic. 51: Entrance  door with niche

Pic. 52: İstanbul Boğaziçi Kuzguncuk Surp Krikor Lusavoric Armanien Apostle  Church

Pic. 53: Markings in the entrance

Pic. 54: Stonemasonry

3. Restoration and Restitution Work

Surroundings of the church

  • Elimination of the accumulations of soil and trees, whose rootwork endangers the church walls.

  • Neighboring buildings and drainage: The proximity of two neighboring buildings and the absence of drainage channels causes corrosion of the masonry by rainwater and moisture. For example, the roof drainage channel of the neighboring building is on the north side as well as near the church wall. The rainwater flows into the masonry. A drainage is to be remedied. Furthermore, the demolition of the neighboring buildings will be advised in the medium term, so that more air and heat will reach the masonry and moisture bridges can be avoided.

  • Wall and vaulted roofing by internal stone slabs

Pic. 1: Excavation area

Walls and walls 

  • removal and renewal of cracked and corroded masonry, which could pose a  risk to the building structure.

  • Re-use in the interior, if possible, restoration of the original plaster

  • Exchange and restitution of unstable and damaged masonry stones.

  • removal of moss and vegetation

  • Desalination of masonry rock

Pic. 2: Change and pestitution

Pic. 3: Removement  and renewal

Pic. 4: Sections

Columns 

  • The pillars on the western side already have static instabilities which are aggravated by movement and vibration, which endanger the overall structure of  the church. The other pillars have not yet used any movement processes.
    However, stabilization by epoxying the rock at medium column height is also to  be ensured preventively.

Pic. 5: Preventive stabilization

Arches 

  • The vault arches have been statically stable so far, but all the chisels through which they were connected were removed. This would lead to imbalances
    between the arcs in the future. Therefore, it would be necessary to re-cast and incorporate new sprockets.

Vault 

  • Rebuilding the vault (Fig. 6)

  • cleaning of the rock joints, renewal of the joint fillings (Fig. 7)

–  desalination of the vaults (fig. 8) renewal of the vaults between the vaults and the masonry

 

Pic. 6: New construction of the vaults

 

Pic. 7: Cleansing of lithoclases renewal of joint fillings

Pic. 8: Desalination of vaults

Top, Roof 

  • Determination and restitution of the original roof form

  • Increase the roof level by 1 meter

  • Cleaning and restoration of preserved roof parts

  • Design and manufacture of roof coverings

  • Installation and restoration of water drainage channels

 

 

 

Roofing Stones in the Kayseri Darsiyak Yanartaş Church

Drainage channel

Wrought 

  • Complete restitution of the church windows

4. Proposal for the future use of        Surp-Sarkis-Church

In essence, the church could be used as a “digital museum” or “ethnographic museum”, equipped with the modern possibilities of digital communication, presentation and interaction. Both permanent exhibitions and traveling exhibitions could take place here. An attention should be paid to the history of the Armenian population and its culture, which also represents the history of the Turkish population living there. Thus, the possibility of bringing the rich cultural history of Çepnis and Central Anatolia to their present inhabitants would be a possibility.

Other possibilities of use should also be possible. It is also known that in the past the villagers were used for meetings and festivals by the village population.  Since the church is an important part of the collective memory of the indigenous population, opportunities should be created for this purpose. Thus the apse could be used as a stage. In addition, visiting groups from schools and universities should also be able to hold conferences and seminars. Therefore the elements of  the exhibitions should not be fixed, but should be mobile and changeable.

However, the church should offer non-Muslim visitors the opportunity to perform prayers, light candles, etc. The space north of the apse offers itself as a prayer room for these purposes.

 

Gegenseitige Hilfe-Verein e.V.

Wuppertal – Germany

Contact person :  Mr. Temel, Emsalettin

E-mail:         etemel@web.de

Translated to English: Dursun Atılgan, Emine Temel

AN ATATÜRK STATUE İN GERMANY – WUPPERTAL

 

On May 19th 2018, the cooporating turkish associations “Cepni ve Cevresi Yardimlasma Dernegi” and “CHP Köln Dernegi” celebrated the inauguration of a Ataturk statue in Wuppertal, Germany.
The opening ceremony of the statue was attended by the mayor of Wuppertal Andreas Mucke, the president of the “CHP Köln Dernegi” association Günay Capan, the president of the “Cepni ve Cevresi Yardimlasma Dernegi” association Nilay Doğan and party and non-governmental organizations representatives.

On May 19 in 1919, Mustafa Kemal Atatürk went to Samsun and started the war for liberation and independence. In memory of this historical day Emsalettin Temel said: “We will carry this complete independence torch that Mustafa Kemal Ataturk burned 100 years ago with the spirit of national strength against all kinds of difficulties, pressures and conditions to many more than 100 years. This is not a choice for us, it is a historical and conscientious responsibility.”

The president of the CHP Köln Association Günay Çapan highlighted: “We have set another milestone in Germany. On the 100th anniversary of this memorial day, the Cepni Association and CHP Köln Association, celebrated the inauguration of a Atatürk statue in Wuppertal. The owner and the architect of this statue is Emsalettin Temel. I would like to express my gratitude to him, to the participants and all Republic lovers“.

ALMANYA’DA ATATÜRK BÜSTÜ

Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneği Almanya’da bir ilke imza attı.
Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Anadolu’da kurtuluş ve bağımsızlık savaşını başlatmak üzere Samsun’a çıkışının 100. yıldönümü anısına Almanya’nın Wuppertal kentinde Atatürk Büstü yapıldı. Halkın ve şehir idarecilerinin ve T.C. Düsseldorf Konsolosluğu yetkililerinin, CHP Köln Derneği ve diğer sivil toplum örgütlerinin de katılımıyla yapılan açılış töreni saygı duruşu, istiklal marşı, konuşmalar ve müzikle tamamlandı.
Yapılan konuşmalarda günün önemi vurgulandı. İçinde bulunduğumuz zor şartlarda 19 Mayıs 1919 ruhunun ne kadar önemli olduğu, ülkemizin bağımsızlığının ve varlığının; 19 Mayıs 1919’u ve Mustafa Kemal’i doğru anlamakla mümkün olduğunun altı çizildi.
Ayrıca, törene katılan davetlilerce; yurt dışında, devletimize bağlı farklı kurum ve kuruluşlara rağmen, Anadolu’dan bir kasaba derneğinin bu günü anıtlaştırması takdirle karşılandı.
Bu tarihi günü anlamlı ve Ata’sına yakışır bir şekilde taçlandıran; Dernek Yönetim Kuruluna, büstün yapımını üstlenen ve yapan Emsalettın Temel’e teşekkür ederiz.

Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneği Başkanı Nilay Doğan

Wuppertal Valisi Andreas Mucke
Düsseldof muavin Konsolos Tülin İnce
Berlin Federal Milletvekili Helge Lindt
CHP Köln Derneği Başkanı Günay Çapan
Ressam, Heykeltraş İsmayil Çoban
Öğretmen Emsalettin Temel

 

Büstün yapım aşamaları:

 

 

 

 

Günün anlam ve önemini üzerine konuşma yapan Emsalettin Temel’in Konuşma metni (Türkçe ve Almanca):

Saygıdeğer bayanlar,
Saygıdeğer baylar,
Değerli misafirler,

Bu anlamlı günü bizimle paylaştığınız için hepinizi saygıyla selamlıyorum.
Derneğimize hoş geldiniz, şeref verdiniz!
Bugün burada, derneğimizde NİÇİN bulunduğumuzu, saygıdeğer konuşmacılar belirtti.
Samimiyetle söylemeliyim ki ben, çok heyecanlı ve sevinçliyim.
Neden mi?
Çünkü, yaklaşık beş yıl önce derneğimiz için düşündüğüm 19 Mayısın 1919”un 100. Yılı projesini bugün gerçekleştirmenin sevincini yaşıyorum.
Hayatımda İlk defa bir büst yaptım ve bu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün, Atamızın büstü oldu.
……………………
Sizler nasıl buldunuz, beğendiniz mi bilmiyorum, eğer beğendiyseniz ve günün anlamına layık olmuşsa ne mutlu bana.
Yine buraların düzenlenmesine, yapımına yardımcı olan arkadaşlara da özellikle teşekkür ederim.
Değerli dostlar
Bugün Gazi Mustafa Kemal’in yok oluşa giden bir ülkeyi kurtarmak için Anadolu’ya geçtiği, Samsun’a ayak bastığı günün 100. Yılını anıyoruz.
O günün; 19 Mayıs 1919’u anlamlı kılan ne?
100 yıl önceki 19 Mayıs 1919’u ve 100 yıl sonrası 19 Mayıs 2019’u anlamak için o günlerin Anadolu’sunu ve dünyayı iyi görmemiz ve tanımamız gerekir.
Mustafa Kemal Atatürk Nutuk’ta söze şöyle başlar:
“1919 yılı Mayısı’nın 19. günü Samsun’a çıktım.”
Bu giriş cümlesinin ardından, “genel durum” der ve Osmanlı İmparatorluğu’nun o gün içinde bulunduğu durumu, genel görünümü özetler.
Bugünün diliyle paylaşmak gerekirse Atatürk’ün penceresinden görünüm satırbaşlarıyla şöyledir:
– Osmanlı’nın içinde bulunduğu grup, Dünya Savaşı’nda yenilmiş. Ordu zedelenmiş.
– Uzun yıllar savaşan ulus, yorgun ve fakir düşmüş.
– Ülkeyi Dünya Savaşı’na sokanlar kendi derdine düşmüş.
– Padişah yalnızca kendini ve tahtını güvenceye alabileceği önlemler peşine düşmüş. Daha sonra kaçacaktır.
– Damat Ferit Paşa başkanlığındaki hükümet padişahın buyruğuna bağlı ve kendini ayakta tutacak her türlü duruma, şarta razı. – Yabancıların tek beklentisi ise devletin bir an önce çökmesi.
Yani, emperyalist ülkelerin nihai stratejik hedefi; Anadolu’nun işgal edilip Türklerin geldikleri yere, Orta Asya Steplerine sürülmesi…
Atatürk,
19 Mayıs 1919’daki durumu özetledikten sonra kendi kararını, “ya istiklal ya ölüm” olarak açıklıyor.

Değerli dostlar
19 Mayıs 1919 da başlatılan bu kurtuluş savaşını acı ve tatlı yönleriyle hepimiz biliyoruz.
Birinci Dünya Savaşında müttefikimiz, beraber savaştığımız Alman dostlarımızda bu savaşların acı- tatlı yönlerini biliyor.
Acı – tatlı yönleri diyoruz ama savaşlar;
Hiçbir zaman tatlı olmamıştır…
Gerisinde acı ve gözyaşı bırakmıştır,
Yetim çocuklar, dul analar bırakmıştır…
Terkedilmiş topraklar
Yakılmış, yıkılmış evler bırakmıştır…
Bütün bunların bilinciyle bugün, 19 Mayıs 1919’un 100. Yılını anıyoruz ve anlamaya çalışıyoruz.
Değerli dostlar
100 yıl öncesini, 19 Mayıs 1919’u anlamak için Gazi Mustafa Kemal’i anlamak lazım.
Bunun için size, bir mektuptan bölüm okumak istiyorum.
Mektubu yazan M. Kemal Atatürk.
Çanakkale savaşı; 1915
İki önemli komutan:
M. Kemal ve Otto Liman von Sanders (Alman komutan)
Savaşı bitmiş.
Ve, Yıl 1934
Atatürk Çanakkalede şehid düşen Yeni Zelandalı yani Anzak, İngiliz, Fransız, Avustralyalı, Hintli, askerlerinin ailesine bir mektup yazar…
Der ki:
“Bu memleketin topraklarında kanlarını döken kahramanlar!
Burada, dost bir vatanın toprağındasınız.
Huzur ve sükun içinde uyuyunuz.
Sizler, Mehmetçiklerle yanyana koyun koyunasınız.
Uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen analar! Gözyaşlarınızı dindiriniz. Evlatlarınız bizim bağrımızdadır. Huzur içindedirler ve rahat uyuyacaklardır.
Onlar bu topraklarda canlarını verdikten sonra, artık bizim evlatlarımız olmuşlardır.”
İşte Mustafa Kemal, bunun için Atatürk !
‘’Mecbur olmadıkça savaş bir cinayettir’’ demiştir.
“Yurtta barış, dünyada barış ‘’ demiştir.
İnsanlara, kini değil, nefreti değil, düşmanlığı değil ve hatta DİNLERİ de değil; bilimi yol gösterici olarak göstermiştir Mustafa Kemal Atatürk.
İngiltere Başbakanı David Lloyd George NE DİYOR :
‘‘Yüzyıllar nadir olarak dâhi yetiştirir. Şu talihsizliğimize bakın ki 20. yüzyılın dâhisi Türklere nasip oldu ve kader onu bizim karşımıza çıkardı.‘‘
İtalyan radyosu Atatürkün ölümünü üzerine yaptığı yayında;
“Sezar, İskender, Napolyon ayağa kalkın, Büyüğünüz geliyor.”

Değerli Dostlar
Bu büyük insanın
Büyük komutanın
Büyük devlet adamının
20. yüzyılın dâhisinin
19 Mayıs 1919 da yaktığı kurtuluş ve kuruluş meşalesi sonucunda bugün:
Adı, Türkiye Cumhuriyeti Devleti olan modern ve çağdaş bir devletimiz var.
İşte bunlardan dolayı, 19 Mayıs 1919 aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti Devletinin doğum günü tarihidir diyoruz.
Yani bugün aynı zamanda Cumhuriyetimizin doğum gününü kutluyoruz.

EVET; Değerli dostlar,

Bizler bunun için, YURT İÇİNDE olalım, YURT DIŞINDA olalım
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün, 100 yıl önce yaktığı bu
tam bağımsızlık meşalesini;
her türlü zorluğa, baskıya ve şartlara karşı,
kuvvai milliye ruhu ile daha nice 100 yıllara taşıyacağız…
Bu bizler için bir tercih değil; tarihi ve vicdani bir sorumluluktur.

Daha nice yüz yıllara diyor, Almanya’nın Wuppertal kentinden,
Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneğinden
ATAMIZA MANEVİ HUZURUNDAN SELAM GÖNDERİYORUZ !

Hepinize, bu anlamlı günü bizlerle paylaştığınız için çok teşekkür ederiz.

Saygılarımla
Emsalettin Temel

(Almanca)

Sehr geehrte Damen und Herren, liebe Gäste,

ich möchte mich bei Ihnen bedanken, dass Sie diesen besonderen Tag mit uns hier und heute teilen.

Daher möchte ich Sie ganz herzlich in unserem Verein willkommen heißen.Den Grund unseres Zusammenkommens haben die Redner vor mir bereits deutlich gemacht.Ich muss aufrichtig und ehrlich zugeben, dass ich mich unfassbar sehr freue und aufgeregt bin.
Warum ist das so?
Denn vor ungefähr 5 Jahren habe ich dieses Jubiläumsfest bereits vor Augen gehabt und freue mich, endlich den Tag realisieren zu dürfen. Ich habe zum ersten Mal in meinem Leben eine Büste fertigen lassen dürfen und dass es sich dabei auch noch um Mustafa Kemal Atatürk handelt, macht es noch viel bedeutsamer. Ich weiß nicht, was Sie über die Büste denken und ob Sie Ihnen gefällt, aber falls dem so ist und Sie es als würdig für diesen besonderen Tag erachten, freue ich mich umso mehr. An dieser Stelle ist mir wichtig, mich bei den Personen und Beteiligten zu bedanken, die diesen Tag ermöglicht haben und tatkräftig bei der Organisation und Umsetzung unterstützt haben.
Liebe Gäste,
heute hat Mustafa Kemal Atatürk vor 100 Jahren eine Nation davor bewahrt, einen Niedergang zu erleben, indem er Richtung Anadolu zog und seinen ersten Schritt in Richtung Freiheit in Samsun wagte.
Was ist so besonders an dem 19. Mai 1919?
Um den Tag 100 Jahre zuvor und 100 Jahre danach, heute, verstehen zu können, müssen wir die damalige Welt in Anadolu näher betrachten und besser kennenlernen. Mustafa Kemal Atatürk beginnt seine Worte in seiner Rede folgendermaßen:
„Ich habe am 19. Mai 1919 Samsun betreten.“, gefolgt von „Allgemeine Lage“ und erläutert, in welcher Situation sich das Osmanische Reich in jenen Tagen befand.
Um Atatürks Blick auf die damalige Situation in unseren eigenen Worten zusammenzufassen, beschrieb er Folgendes:

  • Die Gruppe, der sich das Osmanische Reich angeschlossen hatte, wurde im Krieg besiegt, die Truppen zerstört
  • Die seit Jahren im Kampf befindliche Armee ist übermüdet und ausgehungert
  • Die für den Weltkrieg Verantwortlichen, sind mit sich selbst beschäftigt
  • Der Sultan, der nur darauf aus ist, seinen Thron zu schützen, wird im Zweifelsfall verschwinden.
  • Der Bräutigam, General Ferit ist von jeder Anordnung des Sultans abhängig, der nur Maßnahmen ergreifen wird, die ihn am Leben erhalten werden

Nachdem Atatürk die Situation des Landes am 19. Mai 1919 zusammengefasst hatte, verkündete er seine eigene Entscheidung. „Entweder die Unabhängigkeit oder der Tod“.
 Liebe Gäste, die meisten von den hier Anwesenden kennen die erfreulichen als auch unfassbar traurigen Seiten des 19. Mai 1919, der den ersten Meilenstein Richtung Befreiungskrieg symbolisiert. Auch die Deutschen, die im ersten Weltkrieg unsere Verbündeten waren und mit denen wir gemeinsam gekämpft haben, kennen die erfreulichen als auch traurigen Seiten unserer Geschichte.
Ich nenne es nun erfreulich oder traurig, aber Kriege; Kriege sind noch nie erfreulich gewesen. Sie haben immer Tränen, Waisenkinder und Witwen hinterlassen. Verlassene Länder; Verbrannte und zerstörte Häuser
In diesem Bewusstsein, gedenken wir den 100. Jahrestag des 19. Mai. 1919 und versuchen die damaligen Geschehnisse besser zu verstehen. Nun, jenseits der historischen Geschehnisse, möchten wir Gazi Mustafa Kemal Atatürk gedenken und ihn für seine besonderen Taten ehren.
Liebe Freunde,
um vor 100 Jahren den 19. Mai 1919 verstehen zu können, muss man Gazi Mustafa Kemal Atatürk verstehen. Deshalb möchte ich Ihnen eine Passage aus einem seiner Briefe vorlesen.
Der Canakkale Krieg, 1915:
Zwei wichtige Kommandeure:
Mustafa Kemal und Otto Liman von Sanders (deutscher Kommandeur)
Der Krieg ist vorbei.
 Das Jahr, 1934.
Ein an der Front in Canakkale gefallener neuseeländischer Soldat schrieb an die Familien der englischen, französischen, australischen und indischen Soldaten einen Brief, in dem stand:
„Die Helden, dessen Blut auf dem Boden dieses Landes vergossen wurde! Ihr seid auf dem Boden eines Landes gestroebn, das unser Freund ist. Schlafet in Frieden und in Ruhe. Ihr werdet nebeneinander, Herz an Herz mit den türkischen Soldaten schlafen. Ihr Mütter, die ihre Söhne in ein fremdes Land in den Krieg geschickt haben: Eure Kinder und Söhne sind in unseren Herzen. Sie werden in Frieden ruhen und bequem schlafen. Nachdem Sie ihr Leben auf unserem Boden gegeben haben, sind sie zu unseren Söhnen und ein Teil von uns geworden.“
Genau deshalb ist Mustafa Kemal der Gründer der Türken!
Er ist der Mann, der sagte „Solange der Krieg nicht notwendig ist, ist es Mord!“ und der betonte: „Frieden im Land, Frieden auf der Welt“
Er hat nicht die Menschen, nicht den Hass, nicht die Verbitterung, die Feindschaft und auch nicht die Religion als Wegweiser aufgezeigt, sondern nur die Wissenschaft.
Was sagte der englische Premierminister David Lloyd George?
„In Jahrhunderte langer Historie lässt sich nur selten ein Genie finden. Seht an, welch Unglück, dass das Genie des 20. Jahrhundert den Türken zuteilwurde und er als Gegner vor uns steht.“
Der italienische Radiosender strahlte nach dem Tod Atatürks Folgendes aus:
„Caeser, Iskender, Napoleon, steht auf, euer Vorbild kommt.“
Das ist der Atatürk, den wir heute ehren möchten.
Liebe Gäste,
dieser großartige Mensch, unser Kommandeur, Staatsoberhaupt und das Genie des 20 Jahrhunderts, der das Befreiungs- und Gründungsfeuer am 19. Mai 1919 aufflackern ließ: Wir haben dank ihm, ein modernes, und liberales Heimatland, das wir die Türkei nennen dürfen.
Das ist der Grund, warum wir den 19. Mai 1919 als den Tag feiern, an dem die Türkische Republik geboren wurde.
Ja, liebe Gäste,
Egal ob wir nun in der Türkei sind oder wo anders, wir werden das vor 100 Jahren entfachte Feuer der Unabhängigkeit, unter welchen Umständen auch immer, gemeinsam und noch weitere 100 Jahre hochhalten und weitertragen. Dies ist keine Option, sondern eine aus der Historie Lehre gezogene Verpflichtung.
Hier, aus Wuppertal, möchte ich sagen: Auf noch weitere 100 Jahre und schicke unserem Gründer der Türkei meine dankbaren Grüße.
ich möchte mich bei Ihnen, verehrte Gäste, bedanken, dass Sie diesen besonderen Tag mit uns hier und heute teilen. Danke.

19 Mayıs 2019

Emsalettin Temel

Wuppertal

ÇEPNİ KASABASI TARİHİ ÜZERİNE ÇALİŞMA

Emsalettin Temel

I. Bölüm

ÇEPNİLER

 

İçindekiler

  • Önsöz
  • Çepni Boyu
  • Çepnilerin İnanç Yapıları
  • Anadolu Dışında Gelenek ve Görenek Açısından Çepniler
  • Çepnilerin Bölgesel İnanç Yapıları
  • Ege Bölgesi Çepnileri. Balıkesir Yöresi Çepniler – Köse Süleyman Ocağı
  • Karadeniz Bölgesi Çepnileri. Güvenç Abdal Ocağı
  • Halep Çepnileri
  • Rakka Çepnileri
  • Çepnilerin Anadolu’daki Yerleşim Bölgeleri
  • Faydalanılan Kaynaklar

ÖNSÖZ

‘’ Nerde yağı (düşman) görürse hemen savaşır ‘’. Reşideddin Fazlullah

‘’Çepniler Anadolu’nun bir Türk Yurdu olmasında en büyük rolü oynayan boylardan biridir’’. Prof. Dr Faruk Sümer.

“Çepniler, Giresun’dan Batum’a kadar uzanan Doğu Karadeniz bölgesinde de Türklüğü hâkim kılan bir boydur”. Prof. Dr Faruk Sümer.

“Nüfusu az Çepni köylerinde bile birer okul olduğu gibi, büyük köylerde de ilk okuldan başka orta okul da vardır. Bu okullara kız çocuklarınn da erkek çocuklarının yanında istekle devam ettiklerini görmek bizleri gerçekden son derece sevindirmiştir”.                Prof. Dr Faruk Sümer.

‘’Anadolu’da kimliklerini en iyi şekilde muhafaza eden Türk boyu Çepni boyudur’’.  Prof. Dr. Ali Çelik

Çepni Kasabamız üzerine elimizdeki bilgileri yazıya dökelim diye yola çıkarken genel olarak Çepnileri araştırmadan ve anlatmadan bunun eksik kalacağını gördük. Bunun için araştırmamızı iki bölüm halinde sunuyoruz. Birinci bölümde Çepnilerin tarihi serüvenlerini, ikinci bölümde ise kasabamız Çepni’nin tanıtımını yapacağız. Bu araştırmamızda bir çok araştırmacı yazar ve akademisyenden faydalandık. Özellikle   sayın Prof. Dr Faruk Sümer, sayın Prof. Dr. Ali Çelik gibi akedemisyenlerin Çepniler üzerine yaptıkları araştırmaların bizlere ışık tuttğunu belirtmeliyiz.

Çepnileri bu kadar önemli kılan nedir?

Anadolu – Türk Tarihinde bu kadar önemli bir rol oynamışlarsa, mutlaka kendilerine has; diğerlerinden farklı kültürleri, gelenek ve inanç değerleri, örgütlenme biçimleri var demektir.

Sonuçta, Çepnilerde oğuz Boylarından biridir. Başka bir ifade ile bir Türkmen Boyudur.

  1. a) Kâşgarlı’ya (XI. yüzyıl), b) Reşîdüddin’e (XIII. yüzyıl), c) Yazıcıoğlu’na (XV. yüzyıl) göre Çepni boyu damgası

Çepnilerin yerleşim yerleri.

 

ÇEPNİ BOYU

Çepnilerden söz eden bütün kaynaklar, onların Oğuz Türklerinin bir boyu olduğunda görüş birliği içindedirler. Çepnilerden söz eden en eski yazılı kaynak Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072-1076 yılları arasında yazılan Divanü Lûgati’t Türk’tür. Türk dili, tarihi ve kültürü yönünden çok zengin bir hazine olan bu eserde Kaşgarlı Mahmud, Oğuz boyları hakkında da bilgi verirken, Oğuzların yirmi iki bölük olduğunu, her bölüğün ayrı bir belgesi ve hayvanlarına vurulan bir alâmeti olduğunu belirttikten sonra birinci boy olan Kınık’tan başlayarak tek tek bütün bölükleri tanıtır. Çepni boyu, Kaşgarlı’nın yirmi iki bölüğe ayırdığı Oğuzların yirmi birincisidir.

Çepni adının geçtiği ikinci yazılı kaynak ondördüncü yüzyıla aittir. Reşidüddin Fazlullah’ın 1310 tarihinde yazdığı Câmi’üt Tevârih’in ikinci cildinde Târih-i Oğuzân ve Türkân (Oguzların ve Türklerin Tarihi) adıyla Oğuz Destanı nakledilir. Bu destanda, Oğuz’un daha yaşarken Boz Oklar ve Üç Oklar diye ikiye ayırdığı altı oğlundan yirmi dört torununun olduğu, Oğuz’un vefatından sonra onun yerine Kün Han geçtiği, Oğuz’un çok değer verdiği bilge bir kişi olan Irkıl Hoca’nın, devletin devamlılığının sağlanması, ileride herhangi bir kargaşaya meydan verilmemesi için bu yirmi dört oğula birer lâkap ve birer ongun ve hayvanlarına vurmaları için de birer tamga tespit edilmesinin gerekli olduğunu Kün Han’a söylediği, onun da bu fikri kabul ederek bu işi yapmak üzere lrkıl Hoca’yı görevlendirdiği, Irkıl Hoca’nın da yirmi dört evladın her birine birer lâkap, birer tamga ve birer ongun tespit ettiği anlatılır.

Bu kaynağa göre Çepni, Üç Oklar’ın en büyüğü olan Kök Han’ın dördüncü oğludur. İlk kez bu eserde Çepni’nin manası üzerinde durulmuş ve Çepni, “Nerede düşman görse durmayıp savaşan” (Kandaki yağı göre, derhal savaşır ve çapar. Bahadır) şeklinde tanıtılmıştır.

Bu kaynağa göre Çepni, Üç Oklar’ın en büyüğü olan Kök Han’ın dördüncü oğludur. İlk kez bu eserde Çepni’nin manası üzerinde durulmuş ve Çepni, “Nerede düşman görse durmayıp savaşan” (Kandaki yağı göre, derhal savaşır ve çapar. Bahadır) şeklinde tanıtılmıştır. Ongununun “Sunkur: Umay”, Ülüşünün (şölenlerdeki et payı), Sol karı yağrın, sol yanbaş olduğu belirtilmiş ve damgası verilmiştir.

Selçukname’de Oğuz Damgaları ve Boylar Hakkında Bilgiler (Yazıcıoğlu Ali, Tevarih-i Al-i Selçuk, Topkapı Sarayı, Revan, nu: 1390)

XIV. yüzyılda Çepni adı, Ebû Hayyân’ın, Kitabul-İdrâk li-Lisanil Etrâk adlı eserinde “Çepni-kabîletün minet-Türk” şeklinde geçer. Eserde, Türk boylarından sadece Kınıklarla Çepnilerden söz edilmektedir. Bu bilgi XIV. yüzyılda Çepnilerin sadece Anadolu’da değil, Mısır’da bile tanındığını göstermesi bakımından çok önemlidir.

Çeşitli Kaynaklara Göre Çepni Boyunun Sıralaması
Kaşgarlı Mübarek Şah Reşidüddin Yazıcıoğlu Salar Baba Ebukgazi
1068 – 1072 1206 1300 – 1310 15.yy 1555 – 1556 1660 – 1661
21 16 16 23

16

XV. yüzyılda Yazıcıoğlu Ali, Reşüdüddin’den bazı değişiklikler yaparak Türkçe’ye çevirdiği ve “Tarih-i Âl-i Selçuk” adlı eserinin baş tarafına aldığı Oğuznâme’de Çepniler hakkında bilgi verir. Bu eserde Çepni’nin damgası diğerlerinden farklıdır.

Tarihlere “tarihi yapan ve yazan han” olarak geçen Ebülgazi Bahadır Han’ın 1660’ta tamamladığı Şecere-i Terakime de tıpkı bundan önce sözünü ettiğimiz Reşideddin’in Farsça Oğuznamesi gibi Oğuz Kağan Destanı’nın bir başka şekli, yani Türkmen rivayetidir. Ebülgazi Bahadır Han, bu eseri yazarken hem Reşideddin’den faydalanmış hem de canlı Türkmen rivayetlerini toplamıştır. Bu yönüyle müstesna bir yere sahip olan eser Oğuzname’nin Türkmen rivayeti, bir başka deyişle Çağataycasıdır.

Eserin “Oğuz Han’ın Torunlarının Adlarının Manası ve Damgalan ve Kuşlarının Zikri” adlı bölümünde Oğuz’un yirmi dört torununun adları, adlarının anlamları, damgaları ve kuşları belirtilmiştir. Bu kaynakta Çepni, Oğuz’un on altıncı torunu olarak gösterilmiş, Çepni’nin anlamının “cesur”, kuşunun “devlet kuşu” (hümay) olduğu belirtildikten sonra, damgasının şekli verilmiştir.

On yedinci yüzyılda Kâtip Çelebi, Cihannûma adlı coğrafya kitabında Çepnilerden söz ederken dillerinin Türkçe-Farsça karışık bir şey olduğunu söyler.

Çepni kilimlerinde çok kullanılan motiflerden biri.

Gyula Nemeth “Çepni” adının Kırgızca çep (kalkan) ve Türkçe çeper (duvar, çit, parmaklık) kelimeleriyle ilgili olduğunu ileri sürmüştür. Ona göre Çepni adı kök bakımından “koruyucu (birlik) “ ve özellikle “sınır koruyucu (birlik) “ anlamına gelmektedir. Çepni adındaki -ni eki Beçenek-Beçene-beçe adlarında gördüğümüz -ne, -na, -ne, -ni, -nu, -nü ekiyle birleştirilebilir. Aynı eke Çağatayca tuzni (buzağı) kelimesinde de rastlanmaktadır.

Kafesoğlu da “Eski Türk boylarının adları boyun siyasi ve sosyal hususiyetlerini meydana koymaktadır” dedikten sonra Çepni’yi, askeri teşkilat ve unvanlarla ilgili olan Çor, Yula, Kapan, Külbey, Yabuka, Yeney, Taryan, İğdir, Buka, Tarduş vb. isimlerle birlikte bu gruba dahil etmekte ve Çepni adının askeri ve siyasi özellik taşıdığını belirtmektedir.

Geybullaev de Azerbaycan’ın Şamaha bölgesinde Çepni kelimesiyle bağlantılı 17 yer adı bulunduğu bildiriyor. Bunlardan Çepli, Cabani, Çapni şeklinde olanlar Zangezur ve Kuba bölgelerindedir. Kazak şehrinin Daşsalahlı Bölgesinde Çepli adlı bir yer bulunmaktadır.

Soltanşah Ataniyazov, Şecere adlı eserinde Kaşgarlı, Reşidededin, Yazıcıoğlu ve Ebülgazi’den, bizim de yukarıya aldığımız bilgileri aktardıktan ve bunlara Salar Baba’nın görüşlerini ekledikten sonra Çepni kelimesinin etimolojisi üzerinde durur ve bu bilim adamlarının güzel fikirlerini inkâr etmediğini, ama, Çepni adının eski Türk sözü olan ve “küçük grup”, “sürü” anlamındaki “çep”, “çöp” sözünden türediğini de bilmemiz gerektiğini söyler. Daha sonra Çepnilerin tarihi hakkında kısaca bilgi vererek, Selçuklular döneminde (Xl. yy.) bunların büyük bir bölümünün İran’a, Türkiye’ye, Kafkasya’ya ve Irak’a geçtiklerini Türkmenistan’da Alili, Ata Göklen, Hatap ve Hıdırili boylarıyla Çepbe, Çovdur ve Ersarıların Çepek, Burkazların Çepbece diyen aşiretlerinin kadim Çepnilerle aynı kökten gelmelerinin mümkün olduğunu belirtir. (Çepnilerin Anadolu’nun Türkleştirilmesindeki Yeri ve Önemi / Doç. Dr. Ali Çelik)

Çepnilerin Anadolu’ya geçişleri elbette Selçukluların öncülüğünde olmuştur. 2. Selçuklu Sultanı Alparslan (1063 – 1072), 1064’te Ağrı Dağı çevresi ile Kars ilini fethettikten sonra 2. Batı seferinde Tiflis’i Arap Caferoğulları Emirliğinden aldı. 1068 yılında da Ahıska, Ardahan ve Ardanuç çevresini aldı. 3. Batı seferinde ise 1071 Malazgirt Zaferiyle beraber bütün Doğu Anadolu’yu ve bu arada Erzurum – Gümüşhane – Erzincan bölgelerini fethetmişti. Sultan Melikşah (1072 – 1092) çağında Selçuklular, Danışmendi Emir Ahmed başbuğulundaki ordusu ile Bizans’ın müttefiki sayılan Abhaz – Gürcüstan Kralı 2. Giorgi’nin kalabalık ordusunu 24 Haziran 1080 günü yenerek büyük bir zafer kazandı. Bu sebeple bütün Çoruh boylaı ile birlikte, Acara – Rize – Trabzon bölgeleri de fethedilip Karadeniz kıyıları ele geçirildi. Gürcüstan kaynaklarına göre bu zafer üzerine, Türkistan’dan göçüp gelen Ebu Yakup ve İsa Böri başkanlığındaki kalabalık Türkmenler develeri, at yılkıları ve koyun sürüleriyle birlikte bu yeni fethedilen bölgelere gelip yerleştiler. Bu sırada 80 bin obalı Türkmen Çepnilerin de Trabzon bölgesi ve çevresine gelip yerleştiği anlaşılıyor. (Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Türk Yerleşiminin Tarihi. Prof.Dr. Fahrettin Kırzıoğlu)

Bölgedeki kalabalık Çepniler Trabzon devletine vergi vermeyip, savaşta Selçuklu ordusuna asker vermekle yükümlü idiler. Çepni boyu Pontus imparatorluğu döneminde Sinop ve Çevresine yerleşmiş burada güçlü bir beylik kurmuşlardı. Hatta Pontus İmparatorluğu 1277 yılında Sinop’a doğru ilerlediğinde Çepni boyu tarafından durdurulmuş ve mağlup edilerek ilerlemesi engellenmişti.

Çepnilerin Karadeniz bölgesindeki yerleşimine tekrar Faruk Sümer’in değerlendirmesiyle bakarsak;’’ “Çepniler, Giresun’dan Batum’a kadar uzanan Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yurt tutarak bu bölgede Türklüğü hâkim kılmışlardır…1486 (Hicri 891) tarihli bize kadar gelmiş en eski defterdeki Çepnilere ait bölümün yayımlanması ile bu büyük Oğuz  boyunun Doğu Karadeniz Bölgesi’nin Türklüğünde ne kadar önemli bir mevkiye sahip olduğu, çok daha iyi anlaşılmış bulunacaktır; ancak bazı önemli açıklamalar yapmak gerekiyor:

  1. Trabzon Sancağı’nda Türkler yoğun bir şekilde sancağın batı kesiminde yani Eynesil-Kürtün, Dereli, Giresun-Tirebolu arasındaki geniş yörede yaşamaktadır.
  2. Bu Türkler, daha önce de söylendiği gibi, Osmanlılar gelmeden önce bu yurtlarında oturmakta idiler. Onlar 16. yüzyıldan itibaren bu yöreye gelip orayı yurt edinmişlerdi. Bu yurtları kuzeyde Karadeniz’e kadar ulaşmıştı. Çepniler, Kürtün’den hareket ederek Harşit Vadisi yolu ile Karadeniz’e erişmişler ve bu vadinin iki yanındaki güzel toprakları yurtedinmişlerdir.
    3. Sınırları çizilmiş olan bu yöredeki Türklerin ezici çokluğu Çepni boyuna mensuptur. Bazı yer adları yadigârları, bu Türk yerleşmesinde Çepnilerin yanında Yüreğir (Üreğir), Alayuntlu, Döğer ve Eymür boylarına mensup obalarında rol oynamış olduklarını açıkça gösteriyor. ( Faruk Sümer, CEPNİLER )
Ordu ve Giresun bölgesinde etkin olan Hacıemiroğlu Beyliği, İlhanlı Devleti parçalandıktan (1336) sonra kurulmuştur. Bu beyliğin adı Bayramoğlu Beyliği olarak da bilinir. Çepni soyundan gelen bu ailenin egemenlik kurduğu bölge, 1455 yılına ait Ordu ve yöresi tahrir defterinde “Vilayet-i Bayramlu me’a İskefsir ve Milas” olarak geçmektedir.

Sonuçta, Karadeniz Bölgesi’nin Türkleşmesinde Çepni boyu o kadar etkin görev alır ve önem taşır ki, Osmanlı belgelerinde Karadeniz Bölgesi’nin bir bölümü Vilayet-i Çepni olarak tanımlanır.
“Çepni İli’ne (Vilayet-i Çepni) gelince, bu il Giresun’un merkez kazası ile Keşap ve Dereli kazalarının topraklarını içine almaktadır. Çepni İli’nde 59 köyün varlığı tespit edilmiştir.” (Faruk Sümer)
Bu bilgiler ve kaynaklardan anlaşılıyor ki, Çepni boyu; 12. Yüzyıldan itibaren Anadolu’da ve Azerbaycan’dan Mısır’a kadar geniş bir coğrafyada varlıklarını göstermektedir. Özellikle Anadolu’da geniş bir coğrafi bölgeye yayılan Çepni boyu gittikleri yere, yerleştikleri bölgeye kültürel değerlerini de taşımışlardır. Çevre halk toplulukların etkisinde kalmamış, tersine bunlar çevreyi etkilemişlerdir. Çok az bir kısmının, özellikle Karadeniz bölgesinde çevre ile kaynaşma sonucu sosyal yapıları değişime uğramıştır.

Çatalzeytin Çepni Köyü – Kastamonu

SONUÇ

Bugün, geçmişten günümüze kalan tahrir defterlerinden, belge ve araştırmalardan vardığımız tartışmasız sonuç; Anadolu’ya, bu topraklara ilk adım atan Türk – Oğuz boyunun Çepnilerin olmasıdır.

Günümüzde Çepniler hakkında en geniş araştırmayı yapan Prof. Dr. Faruk Sümer, vardığı sonuçları ‘’ÇEPNİLER’’ adlı araştırmasında şöyle özetlemiştir.

1- Çepniler Oğuz Eli’ni meydana getiren 24 boydan biridir. Oğuz Eli de Türkiye, Azerbaycan, Irak, Türkmenistan ve Gagavuz Türklerinin atalarıdır.

2- Çepnilerin bütün obaları Anadolu’ya gelmiştir. Bu sebeple Hazar Ötesi Türkmenleri arasında Çepnilerin hiçbir obası yoktur.

3- Çepniler, görmüş olduğumuz gibi, 1277 yılında Sinop şehrini almak için donanma ile gelen Trabzon Rum İmparatorunu gemilerle karşılayıp savaşmışlar ve onu mağlup edip geri dönmeye mecbur bırakmışlardır. Sinop, o zamanlar çok tanınmış bir ticaret limanı idi; Selçuklu devletine mühim bir gelir sağlıyordu. Trabzon Rum İmpa­ratoru da bundan dolayı Sinop’u eline geçirmek istiyordu. Çepnilerin bu başarısı devlet merkezi Konya’da derin bir sevinç uyan­dırmıştı.

4- Bu başarıdan sonra Çepnilerin Samsun bölgesine doğru iler­leyip oradan Ordu bölgesini fethettiklerini ve burada Bayramlı bey­liğini kurduklarını düşünmekteyiz. Fakat bu husus ne olursa olsun yer adları yadigârları Çepnilerin Ordu bölgesinin fethinde mühimbir rol oynadıklarna şüphe bırakmıyor.

5- Çepnilerden kalabalık bir kol da Yukarı Kelkit vadisinde yaşı­yordu. Görmüş olduğumuz gibi, bu Çepniler, Trabzon Rum impara­torluğuna güneyden yapılan seferlere katıldılar. Bununla ilgili olarak 1380 yılarında onların kışlaklarının Yukarı Harşit vâdisin’e kadar gitmiş olduğunu kesin olarak biliyoruz. XV. yüzyılın birinci yarısında ise onların Eynesil-Kürtün-Dereli-Giresun arasındaki geniş bölgenin tamamen kendi tasarruflarında olduğu görülmüştür.

6- XVI. yüzyılda Anadolu’da Çepnilere ait 43’ yer adı tespit edilmiştir. Bu yer adlarına göre bu boy Kuzey Batı Anadolu (Kas­tamonu 6 köy. Bolu 5 köy) bölgesi ile Çorum ve Hüdavendigâr sancaklarında yoğun iskân faaliyetinde bulunmuştur. Çorum yöresindeki Çepni yer adlarından birinin nahiye adı olduğu görülmüştü. Bu husus, umumiyetle, Çepni adını taşıyan nahiye (yöre) de yaşayan halkın çoğunun ve daha muhtemel olarak hepsinin Çepni Boyundan geldiklerini ifade eder.

Çepniler, yine yer adları yadigârlarına göre başlıca Samsun ve Sivas sancakları ile Konya bölgesinde (Konya, Beyşehri, Akşehir ve Karaman) de oldukça kalabalık bir şekilde yerleşmişlerdir. Esasen son iki yörede XVI. yüzyılda henüz tam yerleşik hayata geçmemiş Çepni oymaklarının yaşadıkları görülmüştür.

Bu yer adları, Anadolu’nun bir Türk yurdu haline gelmesinde Çepnilerin pek önemli bir rol oynadıklarını açıkça ortaya koyar

7- XVI. yüzyılda Haleb Türkmenleri’nin Çepni oymağı, Yeni İl ve Boz Ulus arasındaki kolları ile Sivas, Konya yörelerinde yaşayan ve diğer bazı yerlerde de görülen Çepni oymakları ayrı, ayrı incelenmişti. Bu Çepniler de Trabzon- Kürtün ve Giresun arasındaki büyük Çepni topluluğu ile birlikte, iskân faaliyetlerinde bulunarak, uzun harpler ve fena idare yüzünden Anadolu da meydana gelmiş olan geniş nüfus boşluklarının doldurulmasında da yine pek önemli roller oynamışlardır.

Yeşilyurt Çepni Köyü. Çanakkale

ÇEPNİLERİN İNANÇ YAPILARI

Çepni boyunun dini- mezhep yapısı üzerine de birçok araştırma yapılmıştır. Bu araştırmaların çoğu tamamen birbirine zıt analizler ve değerlendirmeler içermektedir. Bu kadar farklı yorumların içerisinden doğrusunu seçmek ve işte bu Çepnilerin inanç yapısı demek çok zor. Her yazar, araştırmacı kendi mensubu bulunduğu dini veya mezhebi değerler açısından değerlendirme yapmıştır. Alevi-Şii mezhebindense Çepniler ağrılık olarak Alevi veya kızılbaş, tahtacı gibi kategoriler içerisinde ele almış, sünni olanları asimile olan Çepniler olarak görmüştür. Bir kısım araştırmacı, yazar sünni ise o da kendi değerleri açısından Çepnileri sünni mezhebine dahil etmiştir. Yani iki tarafta Çepnileri kendi inanç (mezhepsel olarak) tarafında görmektedir.

Her şeye rağmen, bu kadar çelişkilere rağmen; bizim mutlaka bir şekilde inanç yönüne de değinmemiz gerekmektedir. Burada yapacağımız analiz ve tespitler genelin bir değerlendirilmesi olacaktır.

Bugün Anadolu’da, saf dini yapı ve yaşayıştan öte, tamamen mezheplerin inisiyatifinde bir dini anlayış, yorum ve yaşayış hakimdir. Dinin kendi kaynağındaki değerler sistemi, ritüeller; yerini zamanın siyasi ve ekonomik konjektürüne bağlı olarak kişilerin, tarikatların yorumlarına, belirlemelerine bırakmıştır. Bu süreç öyle vahim sonuçlar doğurdu ki nerdeyse her gün yeni bir tarikatın adını duyar olduk.

Toplumsal çatışma boyutlarına varan; adına inanç yozlaşması da diyebileceğimiz dini -mezhebi yapılanmaların çelişkiler yumağı haline gelmesinin nedeni, kimlik bunalımıdır. Net olarak ifade etmek gerekirse, günümüzde kendini sünni ve alevi cephesinde gören tarikat ve cemaatlerin hepsinde bu kimlik bunalımı, problemi vardır.

Çepni İlköğretim Okulu, Kastomonu

Tarafların icraatlarında, basın-yayınlarında bu açıkça görülmektedir. Bazen bu kimliksizlik; karşı cemaatler arasında olduğu gibi aynı cemaatin içinde de çatışmalara sebep olmaktadır. Güncel olarak sonuçtan bakacak olursak, özelliklede mutaassıp kitlelerde ki yeni nesilde deizmin yayılması bir arayışın sonucu olduğu gibi, aynı zamanda cemaat – tarikat – mezhep savaşlarının doğal sonucudur.

Bu tartışmalardan ve çatışmalardan en çok zararı hangi cemaat yapılanması veya inanç topluluğu görmektedir?

Net olarak ifade edelim ki, bu tartışmalar ve yorumlardan en çok zarar gören Anadolu Bektaşi kimliğidir. Arkasında devletin her türlü mddi ve manevi desteğini alan Sünnilik ve yan besleme kolları değildir.

Sünni yapılanmanın bugünkü çelişkileri, çatışmaları Anadolu’nun kültürel dinamizmine fazla zarar vermez ama Türk Kültür tarihinin en öneli iki mürşidinin; Hoca Ahmet Yesevi ve Hacı Bektaş Veli’nin, siyasi çıkarlar için kullanılması, tartışma ve çatışma alanına çekilmesi Anadolu’nun insan merkezli kültürel değerlerine zarar verir.

Anadolu kültürünün temel dinamiklerini oluşturan değerlerin beslendiği bu ocak, toplumun atar damarı gibidir.

Hacı Bektaş Veli, Ahmed Yesevi’nin en nemli haleflerindendir. Dıvan-ı Hikmet ile Makalat arasında büyük benzerlik ve paralellikler mevcuttur.  Ahmed Yesevi’nin Türkistan’da yaptığı kutsal grevi, Hacı Bektaş Veli, Anadolu ve Balkanlar’a taşımıştır. Ahmed Yesevi ve Hacı Bektaş Veli, bilim ve hoşgörüyü temel alan evrensel düşünceleri ve kişinin alınteri ile geçinmesinin kutsallığını öne çıkaran yaşama biçimleri ile Türk kültürüne büyük hizmetler yapmışlardır (Dr. Seyfullah KORKMAZ. AHMED YESEV˛ VE HACI BEKTAŞ VELİ Aralarındaki Bağlar, Fikirleri, Tesirleri ve Türk İslam Edebiyatına Katkıları)

Sarılar Çepni Köyü, Gaziantep

Yani Hacı Bektaş Veli Anadolu’ya Hoca Ahmet Yesevi tarafından Rum ellerini müslümanlaştırmak için göndermştir. Anadolunun her ücra köşesinde açılan Bektaşi ocaklarında, dergahlarında ‘’Anadolu’nun Kültür Dinamizmi’’ dediğimiz Anadolu Bektaşiliği dalga dalga yayılmıştır. Bu dalga Balkanlara, Afrika’ya kadar uzanmıştır. Osmanlı saraylarında makam olmuştur. Yeniçeri ocağının ruhu olmuştur.

Şurası unutulmamalıdır ki, İslam bu coğrafyaya geldiğinde burada yaşayanlarında bir dini vardı. Orta Asya’da yaşayan halk Şamanizm, Budizm, Maniheizm dini mensuplarıydı. Ayrıca Hıristiyan ve Museviikte yaygındı.

Böyle bir coğrafyayı değiştiren; Horasan Erenlerinin tasavvuf terbiyesiyle yetişmiş ve Anadolu’ya can vermiş bu değerlerimizi, yukarda da ifade ettiğimiz gibi çıkar ve siyaset üzerine inşa edilmiş cemaatlerede, tarikatlarada ister sünnilik adına ister alevilik adına olsun araçlaştırmak toplumsal barışımız için oldukça tehlikeli ve   yozlaştırıcıdır.

Çepnilerin inanç dünyalarının daha iyi analizi için yukardaki değerlendirmeyi gerekli gördük.

Çepni Kasabası, Sivas

O zaman, bütün bunların Çepniler ile ilgisi nedir?

Vilâyetnâme’den anlaşıldığına göre Suluca Kara Üyük (şimdi Hacı Bektaş şehri) sakinleri Çepniler’den idiler. Yine aynı esere göre on­lardan Yunus Mukrî, bilgin, olgun bir zattı; Kur’ân’ı hıfzetmişti. O, Suluca Kara Üyük’ten ayrılıp civarındaki Mikâil adlı yerde oturmuş, sonra yukarı taraftaki Kayı’ya yerleşmiştik. Kayı, bilindiği üzere, Oğuzlar’ın en büyük ve en şerefli boyu sayılıp bazı eski kaynaklara göre, Osmanlı hânedanı bu boya mensuptur.

Fakat Suluca Kara Üyük’teki Çepnilerin Yunus Mukri müstesna dinî bilgileri çok zayıf idi. Öyleki aralarından biri ölmüş. Yunus Mukrî olmadığı için, onu üç gün gömınemişlerdi. En sonunda         Çepni ulularından Gevherveş’in ricası üzerine. Yunus Mukrî, Konya’ya gidip Sultan Alâeddin ‘den Suluca Kara Üyük’ün kendisine ait yurt olduğunu gösteren bir berat aldıktan sonra, dönüp oraya yerleş­mişti. Yunus Mukrî sonra hayata veda etti; dört oğlu vardı.

Bunlar­dan İdris’in, babası gibi, bilgin ve seçilmiş bir kişi olduğu söyleniyor. Onun eşinin adı Kudu Melek idi. Kutlu Melek, adı gibi, melek ruhlu olduğu için az somra Suluca Kara Üyüğe gelen Hacı Bektaş-ı Veli tarafından çok sevilmiş ve Hacı Bektaş’m manevî kızı olmuştur. Esasen Hacı Bektaş-ı Veli’ye daima derin bir saygı duyarak hizmet ettikten başka herkese karşı da sevgi ve şefkat duyguları ile yardımı da bulunduğundan kendisine Kadıncık ve Kadıncık Ana lakabı ve­rilmiştir.

İşte Bektaşi Çelebileri bu kadıncık Ana ile İdris Hoca’dan gelmişlerdir”. Böylece Bektaşî Çelebilerinin Çepni boyuna mensup oldukları ortaya çıkmış bulunuyor. (ÇEPNİLER, Prof. Dr. Faruk Sümer)

 

Gümüşhacı Çepni Köyü, Amasya

Aynı tesbiti Gülpınarlı’da da görmekteyiz.  “Çepni boyunun ulularından Yunus Mukri adlı birisi vardı. Bilgin, üstün, olgun ve hafızdı. Çepni boyundan ayrılıp Karaöyük’ün yakınında Mikail adlı bir yere gelip yerleşmişti. Bu zat, bir müddet sonra ordan da ayrılmış, yukarı tarafta Kayı denen yere gelmişti. Kayı ile Karaöyük’ün arası iki mil kadardı. Karaöyük’ü, Sultan Aliyyüddin’in Yunt bendesi mamur etmişti. Çepni boyunun ulularından Gevherveş de üç komşusuyla bu Yuntbende’yi Sulucakaraöyük’e getirmişti. Yunt-bende, orda öldü, oranın mezarlığına gömüldü. O vakit, o civarda bilgin olarak yalnız Yunus Mukri vardı. Hatta Gevherveş’in yakınlarından biri ölmüştü. Yunus Mukri de tesadüf bu ya, evinde yoktu, bir iş için bir yere gitmişti. Ölüyü üç gün gömmediler. Nihayet Yunus Mukri geldi de ölü gömüldü. Gevherveş, bunun üzerine Yunus Mukri’ye yalvardı, biz, siz olmadan bir iş yapamıyoruz, lutfet de burda bizimle otur dedi. Yunus Mukri, Gevherveş’in bu sözleri üzerine Konya’ya gitti, Sultan Aliyyüddin’e kendisini tanıttı, Sulucakaraöyük’ü yurt olarak vermesini istedi. Sultan Aliyyüddin, orasını Yunus Mukri’ye yurt olarak verdi. Yunus Mukri beratını alıp köye geldi, yerleşti, bir müddet sonra da öldü. Yunus Mukri’nin, İbrahim, Süleyman, Saru ve İdris adında dört oğlu kaldı. İdris, babası gibi bilgin ve üstün bir kişiydi. Saru da okumuştu, fakat ikisi, okuma yazma bilmezdi. İdris’in ahiret Hatunlarından bir karısı vardı. Adına Kutlu Melek derlerdi, aynı zamanda kendisini sayıp ağırlarlar, Kadıncık diye hitap ederlerdi. Yunus Mukri’nin ölümünden sonra oğulları, evleriyle barklarıyla Kayı’dan göçüp Sulucakaraöyük’e geldiler.” (Gölpınarlı, Abdülbaki; Vilayetname, s.26-27, İstanbul-1995)

 Yine Faruk Sümer’e göre, Anadolu’daki dinî hareketlerden ekserisinin de Çepni boyu ile yakın ilgisi vardır. Muhtemelen 1240’taki Baba İshak Ayaklanmasına katılan Türkmenler arasında onlar da vardı. Ona göre, İlhanlı hükümdarı Olcaytu’nun On İki İmam Şiîliği’ni kabul etmesinden sonra Anadolu’daki Ulu Yörük, Boz Ok, Yukarı Kelkit ve Canik’te yaşayan göçebe birçok topluluk, Halep Türkmenlerinden bazı oymaklar ile Sivas, Tokat, Amasya, Canik, Malatya, Dersim bölge ve yörelerindeki birçok köy bu mezhebi yani Şiîliği kabul etmişlerdir ve buralarda Şiîliği yayanlar da Barak Baba dervişleri ile diğer şeyh ve dervişlerdir. 11 Aşağıda haklarında detaylı bilgi verilecek olan bu Türkmen topluluklarının içinde Çepni oymakları da vardır.

Yine Faruk Sümer’e göre, Anadolu’daki dinî hareketlerden ekserisinin de Çepni boyu ile yakın ilgisi vardır. Muhtemelen 1240’taki Baba İshak Ayaklanmasına katılan Türkmenler arasında onlar da vardı. Ona göre, İlhanlı hükümdarı Olcaytu’nun On İki İmam Şiîliği’ni kabul etmesinden sonra Anadolu’daki Ulu Yörük, Boz Ok, Yukarı Kelkit ve Canik’te yaşayan göçebe birçok topluluk, Halep Türkmenlerinden bazı oymaklar ile Sivas, Tokat, Amasya, Canik, Malatya, Dersim bölge ve yörelerindeki birçok köy bu mezhebi yani Şiîliği kabul etmişlerdir ve buralarda Şiîliği yayanlar da Barak Baba dervişleri ile diğer şeyh ve dervişlerdir. 11 Aşağıda haklarında detaylı bilgi verilecek olan bu Türkmen topluluklarının içinde Çepni oymakları da vardır.

Çepniler üzerine akedemik çalışmalar yapan Doç. Dr. Ali Çelik’in ‘’ Çepnilerin Anadolu’nun Türkleştirilmesindeki Yeri ve Önemi’’ çalışmasına bakalım.

Safevî tarikatı, XIV. yüzyılda Azerbaycan’ın Erdebil şehrinde Safiyeddin İshak adlı bir şeyh tarafından Sünnî-Şafiî ilkelerine göre kurulmuştur. 1429’da tarikatın başına Şeyh İbrahim geçmiş ve onun döneminde tarikat sadece İran’da değil Irak ve Anadolu’da da tanınmaya ve yayılmaya başlamıştır. Şeyh İbrahim’in 1447’de ölmesi üzerine yerine kardeşi Şeyh Cafer geçmiş, babasının yerine tarikatın başına geçmek isteyen Şeyh Cüneyd amcasıyla ile yaptığı mücadeleyi kaybedince Anadolu’ya gitmiş, kendisine bağlı olanlarla önce Sivas’a gelmiş ve Padişah II. Murad’dan Kurt Beli’ni kendisine mülk olarak vermesini rica etmişse de bu isteği yerine getirilmemiştir.

Bunun üzerine Karaman ülkesine giden Cüneyd orada da barınamayınca İçil’deki Varsakların yanına gitmiş, oradan Çukurova’ya geçmiş, oradan da İskenderun yöresine gelip, Ersuz dağındaki harap bir kaleyi Bilal Oğlu denilen bir emirden alarak tamir etmiş ve buraya yerleşmiştir. Buradan adamlarını göndererek zaman zaman da kendisi giderek başta Halep Türkmenleri olmak üzere Dulkadırlı ve Üçoklu Oymaklarının hemen hemen tamamını kendisine mürid yapmıştır. Şeyh Cüneyd’in bu faaliyetlerini haber alan Memlük devletinin harekete geçmesi üzerine Şeyh Cüneyd burayı terk etmek zorunda kalmış, Canik yöresine giderek buranın hâkimi Mehmet Bey ile buluşmuştur.

Bundan sonra bütün müridlerini silahlarıyla birlikte yanına çağırmış ve Mehmet Bey ile birlikte Trabzon üzerine yürümüştür. Aya Fokas manastırına kadar gelen Trabzon İmparatoru IV. Yuanis’i burada bozguna uğratan Şeyh Cüneyd 1454’te Trabzon’u kuşatmış ancak askerleri surları aşamamıştır. Fatih tarafından da tehdit edilince üç gün sonra kuşatmayı kaldırarak Kelkit vadisine geri dönmüştür. Sıvas beylerbeyisi Hızır Bey’in üzerine geldiğini duyunca Ak Koyunlu hükümdarı Uzun Hasan Bey’in yanına gitmiştir. Uzun Hasan, önce Cüneyd’i tevkif ettirmişse de daha sonra Şeyh Cüneyd’in kendisine 20.000 askeriyle müttefik olma teklifi üzerine onu sadece serbest bırakmakla kalmamış, kız kardeşi Hatice Begüm’ü de onunla evlendirmiştir. İşte bu evlilikten Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar dünyaya gelmiştir.

Şeyh Cüneyd’in 1460’ta Şirvanşah Halilullah’la yaptığı savaşta ölümü üzerine müridleri Oğlu Haydar büyüyüp dayısı Hasan Han sayesinde Safevi şeyhliği postuna oturunca onun etrafında toplandı ve Cüneyd’in vasiyetine uyarak ona biat ettiler. Şeyh Haydar babası gibi Anadolu’yu dolaşmadı ama Türkiye’den gelen kabiliyetli müridleri Erdebil’de yetiştirdikten sonra onları “Halife’ unvanı ile Anadolu’ya göndererek orada tarikatını yaydı ve mürid sayısını çoğalttı.

Kuşkaya Çepni Köyü, Balıkesir

Yeterince güç kazandığına inanan Şeyh Haydar Anodolu’dan gelen on bin müridiyle önce 1486’da Demirkapı ötesindeki Kafkas kavimlerine saldırdı ve zengin bir ganimetle geri döndü. İki yıl sonra da hem babasının intikamını almak ve hem de Şirvan’ı ele geçirip orada bir devlet kurmak için doğrudan Şirvan hükümdarının üzerine yürüdü. Onunla başa çıkamayacağını anlayan Şirvan hükümdarı Ak Koyunlu hükümdarı Yakup Bey’den yardım istedi. 1488’de Yakup Bey’le yaptığı savaşta Şeyh Haydar öldü.

Bu olaydan sonra da Safevî müridleri dağılmayıp Haydarın büyük oğlu Sultan Ali’nin etrafında toplandılar. Ak Koyunlularla yapılan ikinci savaşta Sultan Ali de öldü. Bütün aramalara rağmen küçük kardeşi İsmail bulunamadı. İsmail, müridler tarafından kaçırılarak götürüldüğü Gilan ülkesinde altı yıl kaldıktan sonra 1500’de Erzincan’a geldi ve Türkiye’nin her tarafına haber göndererek müridlerini yanına çağırdı. Erzincan’da başına topladığı Türkiyeli göçebe ve köylü müridlerle İran’a döndü ve Ak Koyunlular’ı yenerek Safevî Devletini kurdu. Böylece dedesi Şeyh Cüneyd’le başlattığı, babası Şeyh Haydar’ın sürdürdüğü ve her aşamasında Anadolu Türkmenleri ile Çepnilerin önemli rol oynadığı bu hareket o sırada henüz on beş yaşında olan Şah İsmail tarafından başarıyla tamamlanmış oldu.

Şah İsmail’in Safevi Devletini kurmasıyla Anadolu’daki Çepniler bir yönden baskılara maruz kalıp sürgünlerle karşı karşıya kalırken, diğer taraftan da bazı Çepni boyları İran’a göçe başlarlar. Ne yazık ki İran’a göç eden Çepnilerde Şah Abbas döneminde (1590-1628) göçe zorlanırlar. Zaman içerisinde bu Çepniler yerleşikler içerisinde erirler.

Çepnilerin Alevi – Şii ve Bektaşilik üçgenindeki konumu öz olarak bu boyuttadır. Çalışmamız genel olmadığından dolayı daha geniş, detaylı ele almak istemiyoruz; elbette araştırmacılar için çok değerli akademisyenlerimizin çalışmaları mevcuttur.

Kozpınar Çepni Köyü, Balıkesir

Peki Çepnilerin sünnilikle ilişkisi hangi boyuttadır?

Çepni köylüleri arasında Bekir, Ömer adını taşıyan şahıslara sadece XV. yüzyılda değil, XVI. yüzyılda da sık sık rastgelinir. Bu sebeple sözkonusu olan Çepniler kesin olarak sünnî olup asla Alevî, ŞİÎ veya kızılbaş adları ile vasıflandırılamazlar’. Çünkü, bir Alevî (şîî, kızılbaş) köyünde Bekir, Ömer ve Osman isimlerini taşıyan şahıslar asla görülmez. (ÇEPNİLER, Faruk Sümer)

Narlıdere Tahtacılar (Çepniler) şenliği.

Osmanlı sancak beylerinin de Çepnilerin Yakub Halîfe gibi ma­nevî şahsiyetlerinin yani velilerinin ailelerine vakıflar tahsis etmeleri bu gerçeği açıkça teyid eder yani doğrular. Bu sebeple XVI. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış olan coğrafyacı Trabzonlu Mehmed Âşık’ın “Çepnilerin kızılbaş oldukları sözleri, İran şahını mabut gibi tanıdıkları şeklindeki ithamı incelediğimiz Çepniler için asin kabul edilemez ‘’ (Menazirul-evalim). Çünkü, söylediğimiz gibi hemen her Çepni köyünde Osman, Ömer adlarını taşıyan kimseler görülür.

Yakakent Çepni Köyü, Samsun

XVI. ve daha sonraki yüzyıllarda tabiî gerek Çepniler arasında gerek komşuları olan diğer Türkler arasında, Alevî inancını taşıyanlar bulunanabilir. Fakat Ömer, Osman, Bekir isimleri, onlardan pek çoğunun sünnî olduğuna hiç şüphe bırakmaz, çünkü bu isimler Alevilerce asla taşınmaz. Diğer taraftan az yukarıda belirtildiği üzere 5-10 haneli Çepni köylerinde camiler bulunuyor ve camilerin imam, hatip, müezzin, mıuhassıl gibi vazifelileri görülüyor, fakihlere ve müderrislere de sık sık rastgeliniyor. Kısaca onlar asla kara câhil bir topluluk değillerdir. Çünkü din adamlarından müteşekkil aydınları var. XV. yüzyılın ikinci yarısıile XVI. yüzyılın birinci yansında Trabzonlu coğrafyacı Aşık’ın dediği gibi Çepniler “bîdin” dinsiz insanlar değil, bilakis dindar bir topluluktur. Bir taraftan Safevî propagandası, diğer taraftan Osmanlılar’n Anadolunun her tarafında yaptıkları gibi, tımarlarını ellerinden alıp kendi kııllarına ve kuloğullarına (=yani devşirme zümresine mensııp olanlara) vermeleri yüzünden aralarnda Alevilik belki az daha yayılmış olabilir. ( ÇEPNİLER, Faruk Sümer. )

Gazientep’te Çeniler buluşması

Sonuç

Sonuç olarak, Çepnilerin inanç yapılarıyla ilgili şunu söyleyebiliriz. Çepniler boy olarak Anadolu’ya geçince hangi dini-mezhebi toplulukla birlikte yaşamışsa, karşılıklı inanç etkileşimine maruz kalmıştır. Karadeniz bölgesine yerleşenler o bölgenin hakim mezhebi konumunda olan Sünniliğin baskın etkisiyle sünnileşmiş, Şii mezhebinin etkin olduğu yerlerde şiileşmiş. Bektaşilikle iç içe girmesiyle de Alevi-Bektaşiliği benimsemiştir. Bu Çepniler de genellikle, Ege Bölgesi’nde ve İç Anadolu Bölgesi’ndedir. Bazı bölgelerimizde Alevi – Bektaşi Çepniler; Kızılbaş, tahtacı gibi isimlerle de anılırlar.

Anadolu Dışında Gelenek ve Görenekler Açısından Çepniler

Çepnilerin inanç yapılarıyla ilgili zaman ve mekâna bağlı olarak birbirinden farklı özelliklerin görülmesi tartışmalarıda beraberinde getirmektedir. Bir kısım aydınlar bölgesel değerlendirmelerde asimilasyondan bahsederken, bir kısmıda kendilerinin yerleştikleri yerdeki halk gruplarını asimile ettiklerini savunmaktadır. Kendi kasabamız Çepni ile ilgili yaptığımız konuşmalarda, bizlerin inanç olarak alevi Çepniler olduğumuz fakat zamanla asimile edildiğimiz yorumunu duymaktayız. Bu yorum, genelde kendi bölgemiz araştırmacılarından değil, daha çok Karadeniz ve Ege bölgesi Çepnileri üzerinde çalışanlardan gelmektedir. Elbette bu soruya cevap verecek olanlar, başkaları değil kendi bölge ve tarihimizi araştıranlar olmalıdır. Kasabamızla ilgili bölümde bu konuya ayrıca değineceğiz.

Burada, üzerinde durulması gereken başka bir araştırma konusuna da değinmek istiyoruz.

Çepnilerin Anadolu’ya kadar uzanan göç sürecinde içinde yaşadıkları, kaynaştıkları diğer Türkmen boylarıyla karşılıklı kültürel etkileşimin boyutu nedir? Çepniler onlardan ne almıştır, onlara ne vermiştir? Bu soruların cevabının ancak; Çepnilerle içinden geçtikleri, kaynaştıkları yerleşik veya göçerlerin gelenekleri ve göreneklerinin karşılaştırılması sonucu bulunabileceği düşüncesindeyiz. Başka bir ifade ile, Çepnilerin etkin olarak etkileşim içerisinde olduğu Hazara Türkleriyle karşılıklı etkileşimi sonucu kültürel bir olgu olmuş, ortak gelenek veg görenekleri var mıdır?

Elbette bu etkileşim yalnız Hazara Türkleriyle olmamış, o coğrafyada; Afganistan, Türkistan ve İran’da yaşayan bütün Türk boylarıyla olmuştur.

Bu çerçevede; Hazara Türkleriyle Çepnilerin kültürel etkileşimi ve ortak inanç değerleri üzerine araştırma yapan, değerli akademisyen sayın DR. Ali Çelik’in tespitleri çok önemlidir ve bize ışık utmaktadır.

Afganistan’da yaşayan Hazaralar dillerini değiştirmiş olsalar da gelenek ve göreneklerini, törelerini ve eski Türk inançlarıyla ilgili bazı uygulamaları bugün de yaşatmaktadırlar. Anadolu’nun, özellikle Orta ve Doğu Karadeniz bölgesinin Türkleşmesinde çok önemli bir rol oynayan, geleneklerine bağlılıklarıyla tanınan, dillerini ve kültürlerini muhafaza eden Çepnilerle, dillerini kaybetmiş, Türklükleri tartışılır hâle gelmiş Hazaraların inanç ve bunlara ait pratikler açısından karşılaştırılmasının bir ölçüde de olsa kimlik problemlerinin çözümünde işe yarayacağı düşüncesindeyiz.

Hazaralı kız çocuğu

Çocuk Sahibi Olmakla ilgili inanç ve Uygulamalar

Ad Koyma ile ilgili İnanç ve Uygulamalar

Loğusalık Dönemiyle İlgili İnanç ve Uygulamalar

Evlilikle İlgili İnanç ve Uygulamalar

Ölümle ilgili İnanç ve Uygulamalar

 Nazarla İlgili İnanç Uygulamalar

İnsanın Organları ve Davranışlarıyla İlgili İnanmalar

Tabiat olayları, Gök ve Gök cisimleriyle İlgili İnanmalar

Günlerle İlgili İnanmalar

Kutsal Kişi ve Varlıklara İlgili İnanmalar

Olağanüstü Varlıklara İlgili İnanmalar

Hayvanlarla İlgili İnanmalar:

Su, Ağaç, Dağ, Ocak ve Ateşle İlgili İnanç ve Uygulamalar

Hazara Kilimi ve motifleri.

Araştırmasında Hazara Türkleri ile Çepnilileri yukardaki başlıklar altında karşılaştıran Ali Çelik’in tesbitleri; gerçekten, Türk kültür tarihi açısından çok önemlidir.

“Birbirinden binlerce kilometre uzaktaki ayrı coğrafyalarda yaşayan ve asgari bin yıldan beri aralarından hiçbir ilişki bulunmadığı bilinen Hazaralarla Çepnilerin bazı inanç ve uygulamaları arasında şaşırtıcı bir benzerlik, hatta aynilik dikkati çekmektedir. Hazaraların, çocuğu olmayan kadınlara doğurganlık kazandırmak için yeni soyulmuş hayvan derisine sarma uygulamasına Çepni bölgesinde rastlanmamıştır. Çocuk sahibi olmak için, bunun dışında kalan uygulamaların bir çoğu müşterektir. Anadolu’da ve Çepnilerde de nefesinin güçlü olduğuna, Allah dostu olduğuna inanılan kişilere ve hocalara gitme, Hazaralarda baksıya veya şeyhe gitme şeklindedir. Muska takma ve yatırları ziyaret etme her yerde görülen ortak uygulamalardır.

Çepnili kadınlar, Sivas

Şalpazarı, Çepni Kadınları

İslâmiyet’te mezar ziyaretlerinin önce yasaklandığı, sonra sadece ölümü hatırlatmak ve ibret almak için serbest bırakılmıştır. Hazaralarda ve Çepnilerde evliya mezarlarına ve yatırlara gitme, buralarda Kur’an okuma, namaz kılma, ağaçlara bez bağlama, dua edip dilek tutma, bazı yönleriyle İslâmî gibi görünen uygulamalar, aslında İslâmî bir görünüm kazandırılan eski Türk dini ile ilgili uygulamalardır.

Doğan bebeğin sağ kulağına ezan okuma, (Anadolu’nun bazı yerlerinde sağ kulağına ezan, sol kulağına kamet okunur) ilk çocukta kurban kesme, eğer erkek ise toy yapma, bebeği kırk gün sonra beşiğe koyma; çocuğu nazardan, al basmasından ve benzeri kötülüklerden koruyacağı inancıyla, beşiğine Kur’an, kurt dişi veya kemiği, mavi boncuk gibi şeyler asma; Ayet’ül Kürsi, Ya-sin veya diğer surelerin yazıldığı kağıtlardan yapılan muskaları bebeğin omuzuna takma gibi uygulamalar da ortaktır.

Çocuğa ad koymada da benzerlikler vardır. Çocuğa Kur’an’dan bir ad verme, İslâmiyetin Türkler arasında yayılmasından sonra bütün Türk dünyasında kabul edilen ve bugün de uygulanan bir kuraldır. Eğer çocuğa İslâmî bir isim verilmezse, ahrette çocuğun bu yüzden babasından ve annesinden hak isteyeceği, hesap soracağı inancı bu uygulamanın asıl sebebidir. Hazaralarda, erkek çocuğu yaşamayanların doğan erkek çocuklarına, kız elbisesi giydirip, küpe takmaları ve beğenilmeyen hatta çirkin sayılabilecek isimler vermeleri şeklindeki uygulamalar bazı farklarla Çepnilerde de vardır. Çepnilerde doğan çocuğun yüzüne is sürülmesini de bunlara ilave edebiliriz. Bütün bunların temelinde çocuğu herhangi bir şekilde çirkin göstererek nazardan ve olağan üstü şer güçlerden koruma inancı vardır.

Çepnilerde ve Anadolu’daki Türkmenlerde gördüğümüz kırklı kadın (loğusa) kırklı bebekle ilgili uygulamaların hemen hepsi Hazaralarda da vardır.

Loğusa ve bebeğin bu kırk gün içinde dışarıya çıkarılmamaları, çocuğun banyo sularının dışarıya dökülmemesi, çamaşırlarının dışarıya asılmaması; Çocuğun ve annenin yanına ilk yedi gün ebeden başka kimsenin sokulmaması, anne ve bebeği hem çevreden hem de diğer şer güçlerden korumak için alınan ortak tedbirlerdir. Bütün bunlar aslında uzun hayat tecrübesi sonunda insanoğlunun hijyen konusunda elde ettiği bilgilerdir. Bu dönemde hem bedeni hem de ruhi yönden zayıf olan anne ve çocuğun başta enfeksiyon olmak üzere birçok hastalığa açık olması, bu gün modern tıbbın da kabul ettiği hijyenik tedbirleri almaya onları mecbur etmiş, işe inanç ve korku unsurları katılarak uygulamanın daha kolay ve etkin olması sağlanmıştır. Annenin ve çocuğun basılacağı, cin çarpacağı vs. gibi tehditler insanları bu konuda daha dikkatli olmaya mecbur etmiştir.

Hazaralardaki, loğusalık döneminde eve tahta ve çiğ et getirilirse çocuğun basılacağı (yürüyemeyeceği) inancı, başta Şalpazarı, Giresun olmak üzere Anadolu’nun bir çok yerinde de vardır.

Kırk dökme, Çepnilerde kırk kaşık su, Kozandağı Türkmenlerinde ve Anadolu’nun birçok yerinde kırk taşla yıkanma şeklinde gerçekleşir. Hazaralarda ise anne ve bebeğin baba veya evin büyük oğluyla birlikte bir su kenarına gitmesi, orada her ikisine de su içirilmesi şeklindeki kırk çıkarma, ilk bakışta diğerlerinden farklı gibi görünse de aslında hepsinin “su” gibi önemli bir ortak paydaları vardır. Bütün bu uygulamalarda asıl unsur sudur ve bu uygulamalar ancak su kültüne bağlanabilir.

Evlilikle ilgili birçok inanç ve uygulama da birçok ortak nokta vardır. Evde kalan kızların kısmetini açmak için kilit açma, evliyaya götürme; gelinin evden çıkarken besmele çekmesi, ardından su dökülmesi; koca evine geldiğinde ocak başına götürülmesi, kucağına erkek çocuk verilmesi, şerbet içirilmesi, yeni evlilerin bağlanması (urasa) ufak tefek farklarla her iki toplumda da ortak inançlara dayalı uygulamalardır. Huysuz kocalara muskayı Çepnilerde hocalar, Hazaralarda ise baksı veya mollalar hazırlar.

Defin törenleri, ikisi de Müslüman olduğu için Hazaralar ve Çepnilerde İslâmî usullere göre yapılır. Ölümün ön belirtileri sayabileceğimiz köpek uluması, baykuş ötmesi gibi inanmalar her iki toplumda da daha çok hayvan ve insanlarda görülen olağan dışı davranışlara bağlı, çoğu eski Türk inancına dayalı ortak inanmalardır.

Hazaralı genç kızlar

Ölümle ilgili başka bir ortak uygulama da bütün Türk dünyasında bilinen ölü aşıdır. Bunun yanında ölü çıkan evin temizlenmesi, ölenin eşyalarının dağıtılması, üçüncü, yedinci, kırkıncı, elli ikinci gecelerde yarıyıl ve sene-i devriyelerinde yapılan merasimler de ortaktır. Hazaralarda görülen, Cuma akşamı mezarlıkta helva dağıtma Şalpazarı Çepnilerinde yoktur. Şalpazarı Çepnileri ölü gömüldükten sonra mezarın başında helva, ekmek dağıtır ve çocuklara da kibrit verirler. Nazarla ilgili inanç ve uygulamaların İslâmî olanları tamamen ortaktır. Tütsü, kapı üstlerine hayvan boynuzu veya nazar boncuğu asma, kurşun dökme vs. diğer uygulamalar arasında da büyük benzerlikler vardır. Nazara karşı kurt dişi veya kemiği kullanma uygulamasına Çepnilerde rastlanmamıştır.

Bazı kişilerin uğurlu veya uğursuz sayılması, Hazaraların uğursuz kabul ettikleri kişiyi görünce çıkacakları yolculuktan veya yapacakları işten vazgeçmeleri şeklindeki inancın bir benzerini Çepnilerin Mart Bozma geleneğinde görüyoruz. Burada yılın ilk günü olan eski hesap Mart ayının birinci gününde eve ilk önce uğurlu olduğuna inanılan kişi girer.

Hazaralar da Çepniler de atalara ve ata mezarlarına saygı gösterirler. Ulu kişilerin öldükten sonra da manevi yoldan yardımcı olabileceğine inanırlar. Yalnız şalpazarı Çepnileri arasında, Hazaralardaki gibi, öldükten sonra atalarının kendilerine zarar verebileceği şeklinde bir inanç yoktur. Hazaraların ataların kendilerine kötülük yapabileceği şeklindeki inançları” çocuklarına yahut koyunlarına bir hastalık geldiği zaman yemek ve içki alıp kocasının mezarına koyan ve “Ye, iç! Bize dokunma! Hain seni, hâlâ doymadın mı? Diye bağıran Tayga ormanlarındaki Şamanist kadının, ölü kocasının kendisine ve çocuklarına zarar verebileceği şeklindeki inancı ile örtüşmektedir.

Atalara gösterilen bu saygının asıl kaynağı da muhtemelen eski Türk inançlarıdır. “Kamlık (Şamanlık) dininde yaşamakta olan bir insanla ölmüş olan ataları arasında çok yakın bir münasebetin var olduğuna inanılır. Yaşayanla ölmüş olan atası arasındaki bu bağın gücü, atalara ardı arkası kesilmeyen bir saygıyı gerekli kılar. Işık dünyasında bir tanrı gibi yaşayan ataları ilâhî kuvvetlere sahiptirler ve insanlara sıkışık anlarında yardım edebilirler. Arife günü mezar ziyareti her iki toplulukta da ortak olan bir uygulamadır.

Koyunun cennetten çıktığı şeklindeki inanç Çepnilerde de vardır. Güvercinlere pek fazla dokunmamakla birlikte Çepniler bu kuşlara Hazaralar kadar kutsiyet yüklemezler. Hazaralarda ev yılanları da kutsal kabul edilir ve öldürülmezler. Aynı inanç başta Çukurova olmak üzere Anadolu’nun birçok yerinde ve Çaykara’da da vardır. Hatta Çukurova’da bahçeleri koruyan kara yılanların gelin ve kızlara aşık oldukları da anlatılmaktadır.

Her iki toplumda da su kutsaldır. Gelin baba evinden çıkarken, yolcu uğurlanırken ardından su dökme çok yaygın bir uygulamadır. Hazaralaristan’da Kabil’in batısında Çeşme-i Safa ile Cihilten dağında ve Balhab ilçesinin Payı ziyaret bölgesindeki sularla Şalpazarı’nda Şıf, Güldirik gibi sular başta çocuk sahibi olmak üzere birçok derde şifa olduğuna inanılan sulardır.

Şalpazarı Yayla Şenlikleri

Hem Çepnilerde, hem de Hazaralarda kutsal kabul edilen kayalar, dağlar ve mağaralar vardır. Kabil’in batısında Kartesahi bölgesinde Seng-i Zülfikar’ın bir benzeri Hacı Bektaş’ta bulunmaktadır. Tıpkı Seng-i Zülfikâr’da olduğu gibi buradaki kayanın deliğinden geçenin de günahlarından arındığına inanılır. Hazaralar, Mezar-i Şerif’te bir dağın tepesinde kayanın üzerinde Hz. Ali’nin atının ayak izi olduğuna inanırlar. Benzer izler ve kayalar hem Şalpazarı’nda hem de Anadolu’nun muhtelif yerlerinde vardır.

Ağaç kültünün izlerine her iki toplumun pratiklerinde de rastlanır. Her iki bölgede de kutsal sayılan dilek ağaçlarının varlığı bunu açıkça göstermektedir. Demir, hem Çepnilerde, hem de Hazaralarda koruyucu özelliği ile pratiklerde yer alır. Hazaraların okunmuş bıçakları kapıya asmaları ile Çepnilerin loğusanın ve bebeğin yatağının altına bıçak veya demir parçaları koymaları aynı inanca dayanan uygulamalardır.

Ocak, hem Çepnilerde hem de Hazaralarda kutsaldır. Ocağa su dökerek söndürmek, ocağın üzerinden geçmek ocağa saygısızlık kabul edilir. Çepnilerde gelin koca evine girince ocağın başına götürülür ve eline verilen egişle ocağı karıştırır (Ordu) veya gelini, kalıcı ve ocak gibi kuvvetli olsun diye üç defa ocağın duvarına vururlar. Daha sonra gelin eline verilen kepçe ile ocağın üstündeki yemeği karıştırır (Giresun). Hazaralarda da gelin ilk önce ocağa götürülür, ocağı öptükten sonra kendisine buradaki hayatının tatlı ve hayırlı geçmesi için şerbet (tatlı su) verilir.

Sonuç:
Hazaralar ve Çepnilerdeki inanç ve uygulamaları genel olarak, İslâm öncesi döneme ait olanlar, İslâmî olanlar, İslâm öncesine ait olmakla beraber İslâmî bir görünüm kazandırılanlar ve hemen hemen bütün toplumlarda ortak olanlar olmak üzere dört grupta toplamak mümkündür. Bu küçük karşılaştırma, Çepnilerle Hazaralar arasında inanç ve uygulamalarda görülen benzerliklerin ayrılıklardan çok daha fazla olduğunu göstermektedir. Bütün bu benzerlikler, başka kültürlerin etkisinde fazlaca kalmış, dillerini unutmuş olsalar da Hazaraların Türk soylu bir topluluk olduğu görüşünü doğrular niteliktedir. Daha bol malzeme yapılacak çalışmaların da bu sonucu teyid edeceği kanaatindeyiz.“ Doç. Dr. Ali ÇELİK

Ayrıca, Karadeniz bölgesi, Trabzon Şalpazarı Çepnileri ile Çuvaş Türklerini karşılaştıran Dr. Mustafa Aça’da benzer ortak noktaları tesbit ettikten sonra vardığı sonuç:

“………Yukarıdaki yüzeysel karşılaştırmalar da göstermiştir ki, Karadeniz’in her iki tarafında yaşayan Türk topluluklarının inanış ve uygulamaları arasında büyük benzerlikler bulunmaktadır. Türk toplulukları arasında meydana gelen doğal ve yapay farklılıklar, aradan geçen onca zamana rağmen inanış ve düşünüş sistemlerindeki benzerlikleri ortadan kaldıramamıştır. Doğum, evlilik ve ölüm etrafında oluşan inanış ve pratikler, insanların bu aşamalar ya da hayat karşısındaki doğal hal ve tepkilerini öğrenmek açısından son derece önemlidir. Karadeniz’in her iki tarafında yaşayan Türk toplulukları arasındaki benzerlik ve farklılıkları tespit etmeye yönelik çalışmalarda doğum, evlilik ve ölüm etrafında geliştirilen inanış ve uygulamalara mutlaka öncelik verilmelidir. Karadeniz’in kuzey ve güney taraflarını içine alacak çok daha kapsamlı bir karşılaştırmalı çalışma, çok daha iyi neticeler verecektir ve bu tür karşılaştırmalar, Türk dünyası halk inanışları haritasının hazırlanmasına ciddi katkılarda bulunacaktır. Anadolu halk inançları haritasının çıkarılması yolunda Şalpazarı-Çepnileri, araştırmacılarımızın dikkatlerini çekmiş, saha araştırmaları yoluyla yayımlar yapılmıştır. Benzeri çalışmaların Çuvaş Türkleri üzerine yoğunlaştırılması halinde az önce de ifade ettiğimiz gibi, Türk dünyasının bütüncül bir inanç haritasının çıkarılması yolunda önemli bir eksiklik giderilmiş olacaktır. “        Dr. Mustafa Aça

Değişik Bölgelerde bulunan Çepnilerin köyleri.

Çetmi Köyü, Sinop

Değirmendere (Çepni) Köyü, Balıkes

 

Hacılar Köyü (Çepni), Balıkesir

Yakakent Çepni Mahallesi, Sinop

Yakakent Çepni Mahallesinden…. Samsun

Deliktaş (Çepni) Köyü, Dikili

Narlıca (Çepni ) Köyü, Bergama

Yalnızev (Çepni) Köyü, Bergama

Güvençepni köyü sakinler, Bigadiç

Çepnilerin Bölgesel İnanç Yapıları

Ege Bölgesi Çepnileri

Çepnilerin Ege bölgesine, özellikle Balıkesir yöresine nasıl geldikleri konusundaki araştırmalardan; bölgeye değişik zamanlarda ve değişik kollardan göç olduğunu görmekteyiz.

  1. yüzyılda, Moğolların saldırılarından kaçan Türk boyları da Karesi Beyliği’ne sığınmıştır. Bu boylar arasında Çepni boyları da mevcuttur( İsmail Hakkı Uzunçarşılı “Karesi Vilâyeti Tarihçesi” , Zağnos Kültür ve Eğitim Vakfı (2000), sf.68.)

Yine, Balıkesir yöresindeki Çepnilerin nereden geldikleri yönünde iki görüş daha var. Bunlardan birincisi M. Fuat Köprülünün görüşüdür. Köprülü‘ye göre bu Çepni kolu Hacı Beltaş Veli‘nin haleflerinden Sarı Saltuk‘la beraber Çepniler Rumeli‘ye geçerler. Daha sonraları bu Çepnilerin bir kısmı Balıkesir ve İzmir yöresine göç ederler.

İkini görüş ise; Halep Türkmenlerinin bir kolu 16. yüzyılda Anadolu‘nun içlerine; Balıkesir, Bergama yöresine gelmişlerdir.

Balıkesir – Bergama bölgesinde yaşayan Kantemirli Çepnileri; Osmanlı‘nın Rakka İskanı için gönderdiği Çepnilerdir. (Faruk Sümer). Bölgeden ayrılan Çepniler Anadolunun içlerine iskanları engellenmeye çalışılmış, Amasya yakınlarında durdurulup tekrar Rakkaya dönmeleri için zorlanmışlarsa da dönmemişlerdir. Bugün ki Kantemir Çepnileri bunlardır. Önce Bergama yöresine sonra da Balıkesir, İzmir, Manisa çevresine yerleşmişlerdir.

Balıkesir Yöresi Çepnilerin inanç yapıları.                            Köse Süleyman Ocağı

Balıkesir, Manisa, İzmir, Aydın bölgesinde yaşayan Çepnilerin Alevi-Bektaşi geleneğine mensup olduklarını görülmektedir.

Yöre Çepnilerin inanç yapıları ile ilgili çalışma yapan Halil İbrahim Şahin’in ilgili makalesinde vardığı sonuç ve değerlendirmeler bize en sağlıklı bilgiyi vermektedir.

  1. Köse Süleyman ocağı, Batı Anadolu’da yaşayan Çepnilerin bağlı olduğu bir ocaktır. Günümüzde ocağın merkezi Balıkesir’dedir. Kavakbaşı köyündeki bulunan ve Köse Süleyman soyundan gelen ocak mensupları başta Balıkesir olmak üzere, Manisa, Çanakkale, İzmir ve Aydın illerindeki Çepnilerin cemlerini yönetmekte ve onlara inanç önderliği yapmaktadırlar.
  2. Ocağın tarihi gelişimiyle ilgili yok denecek kadar az belge bulunmaktadır. Ocakla ilgili bilgiler çoğunlukla sözlü kaynaklardan elde edilebilmektedir. Ancak Köse Süleyman’ın Yunus Mukrî’nin oğlu olduğu ve Çepni boyunu irşat etmek görevlendirildiği yönündeki bilgiler, Hacı Bektaş Velî Velâyetnamesi’nden elde edilmiştir. Bu bakımdan ocakta Hacı Bektaş Velî’nin yeri oldukça önemlidir. Günümüzde dedelik kurumunu temsil eden ocak mensupları, kendilerini Hacı Bektaş Velî’ye bağlı olarak görmektedirler. Diğer bir ifadeyle günümüz Çepni dedeleri veya talipleri Köse Süleyman’ı Hacı Bektaş Velî muakkibi kabul etmektedirler. Bütün bunlar, ocağın inanç ve ibadet yapısında güçlü bir Bektaşilik tesiri oluşturmuştur. Özellikle cemde okunan gülbenklerde bu etkiyi açıkça görmek mümkündür.
  3. Köse Süleyman ocağında ibadetler cem törenlerinde gerçekleşmektedir. “Görgü” ve “Birlik” olmak üzere iki kısma ayrılan cem törenleri yapıldığı zamanlara ve dönemlere göre de farklı isimler alabilmektedir. “Hızır cemi” ve “Abdal Musa cemi” bu cemlerden bazılarıdır. Cem düzeninde Anadolu Aleviliğinden ayrılan farklı bir durum yoktur, ancak yukarıda da ifade edildiği üzere cemlerde Bektaşilik etkisi görülmektedir.
  4. Köse Süleyman ocağındaki ibadet ve irşat amaçlı ortamlarda çok az yazılı kaynak kullanılmaktadır. Ocak mensuplarını dinî inançlarını ve değerlerini daha çok sözlü gelenekten öğrenmektedirler. Dedelerin cemde yaptıkları irşat amaçlı sohbetlerin yanında dedenin, özellikle de kamberlerin okudukları nefesler, talipleri bilgilendirmede önemli bir role sahiptir. Pir Sultan Abdal, Şah Hatayî, Kul Himmet ve Karacaoğlan gibi halk şairlerinin şiirlerinden oluşan nefesler, İslam dinini anlattığı gibi Alevilik için önemli isimleri ve değerleri de tanıtmaktadır. Ayrıca nefeslerin cem törenlerinin işleyişinde de etkin bir role sahip olduğunu belirtmek gerekir. Cemin hemen her safhasında kamberler belirli ezgilerle nefesleri icra etmekteler, talipler de nefeslerin içeriğine göre cemde yerine getirilecek uygulamalara karar vermektedirler. Kısacası nefesler, diğer ocaklarda olduğu üzere Köse Süleyman ocağında da taliplerin inanç ve duygu dünyası için oldukça ehemmiyetlidir.
  5. Bu yazıda etki alanı oldukça geniş olan Köse Süleyman Ocağı hakkında temel bilgiler üzerinden bir değerlendirme yapılmıştır. Ancak ocağın bütün varlığıyla ortaya konabilmesi için çok daha ayrıntılı araştırmalara ihtiyaç vardır. Ancak bu sayede bu ocağın Alevi-Bektaşi ocakları arasındaki konumu ortaya konabilecektir. Köse Süleyman ocağı üzerine yapılacak çalışmaların, Çepnilerin inanç yapısını ortaya koyacağı gibi Bektaşiliğin kırsal alanlarda aldığı şekillerle ilgili de önemli bilgiler vereceğine inanıyoruz. Batı Anadolu Çepnilerinin Ocağı: Köse Süleyman Ocağı ve Günümüzdeki Durumu. Türk Kültürü ve HacıBektaş Veli Araştırma Dergisi, 2012)

Toplumsal barışımızı etkileyen olumsuz bir yapıyı burada vurgulamak istiyoruz. Balıkesir bölgesinde yaşayan Çepnilerin Alevi olmalarından dolayı dışlandığını ifade etmek gerekir. Çevre sunni yerleşikler Alevi Çepnilerri adeta tecrit etmişler ve sonuç olarak da Çepniler kapalı bir toplum haline gelmiştir.

Alevi çepniler ve köyler Sunniler ve Sunni yerleşim yerleri tarafından adeta dışlamış ve yalnızlaştırılmıştır. Bunun sonucu olarak Alevi Çepniler kendi içlerine kapanmışlardır. Bugün dahi bu bölgelerde Çepni adı istenmeyen bir yabancı algısı yaratmaktadır. Oysaki Bölgede dahil Anadolunun Türk Yurdu olmasında en büyük katkıyı sunan Türkmen boyu Çepni boyudur. Bu topraklarda yaşayan ve vatan kabul eden her yurttaşın bu boya şükran borcu olduğunu da burada belirtmek durumdayız.

Karadeniz Bölgesi Çepnileri İnanç Yapıları, Güvenç Abdal Ocağı

Alevi-Bektaşi sözlü kültüründe Güvenç Abdal ve Sarı Saltık’ın musahip kardeş oldukları ve iki erenin adıyla anılan Alevi inanç ocaklarının birbirleriyle musahip ocak oldukları belirtilmektedir. Yapılan saha çalışmaları bağlamında sözlü ve yazılı bilgiler değerlendirildiğinde Alevi-Bektaşi Çepni Türkmenlerinin inanç evrenlerini belirleyen   iki karizmatik Türkmen dedesi karşımıza çıkmaktadır. Bu iki eren, Güvenç Abdal ve Sarı Saltık’tır. Bu bağlamda Hacı Bektaş Veli düşüncesinin Alevi-Bektaşi Çepni Türkmenlerine ulaştırılmasında Güvenç Abdal ve Sarı Saltık’ın aynı misyonu taşıdıkları, Alevi-Bektaşi Çepni Türkmenlerinin sosyal ve düşünsel tarihlerinde aynı oranda kalıcı izler bıraktıkları görülmektedir.

Çepnilerin Hacı Bektaş Veli ve Sarı Saltık ile temaslarını, diyaloglarını dile getiren bu değerlendirmeler, Çepnilerin düşünsel dünyasında Alevi-Bektaşi düşüncesinin önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir. Yapılan bu açıklamalar ışığında Güvenç Abdal, Karadeniz Bölgesinin Türkleşme ve İslâmlaşma sürecinde Çepni boyunun manevi önderlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.

2005 yılında yapılan saha çalışmaları ışığında tarihsel yurtları Harşit Vadisi, Kürtün yöresi olup zaman içinde buradan göçle farklı coğrafyalara dağılan Düzce ili Gölyaka ilçesi Yunusefendi köyü; İzmit ili Kandıra ilçesi Ballar köyü; Trabzon ili Akçaabat ilçesi Eskiköy ve Gümüşhane ili Kürtün ilçesi Taşlıca köyü gibi yerleşim birimlerinde yerleşik topluluklarda Çepni kimliği ile Alevi-Bektaşi kimliğinin Güvenç Abdal Ocağı aidiyeti ile beraber devam ettiği tespit edilmiştir. Böylece çoğu araştırmacının Balıkesir tarafındaki Çepniler tamamen Alevi oldukları hâlde, Trabzon taraflarında Harşit Deresi boyundaki Çepni köylüleri külliyen Aleviliği unutmuşlardır. (Eröz, 1990: s.22) şeklindeki değerlendirmeleri geçerliliğini yitirmektedir.

Yapılan çalışmalar sonucunda Gümüşhane ili, Kürtün ilçesi, Taşlıca köyünün Güvenç Abdal Ocağı’nın tarihsel merkezi olduğu tespit edilmiştir. Kürtün yöresinin Türkleşmesi sürecinde tarihsel kişilik olarak Güvenç Abdal’ın adı yöre insanının toplumsal belleğinde günümüzde de önemini korumaktadır. Kürtün yöresinin en önemli yaylası Güvendi Yaylası olarak adlandırılmaktadır.

Ayrıca Güvendi Yaylası’nda asıl kabri Hacı Bektaş Veli Zaviyesi’nde bulunan Güvenç Abdal’ın bir de makam mezarı yer almaktadır. Kürtün’de her yıl Güvenç Abdal, Güvendi Yaylası törenleri ile anılmaktadır. Kürtün yöresi Çepnileri içerisinde sadece Taşlıca köyü Çepnilerinde Alevi-Bektaşi kimlik ve Güvenç Abdal Ocağı aidiyeti ile beraber devam etmektedir. Taşlıca Köyü, Güvenç Abdal Ocağı’nın son dönem dedelerinden olup 1990’lı yıllarda vefat eden İlyas Güvendi (Küçük İlyas Halife) ’nin ailesi tarafından korunmaktadır.

Özellikle Ordu, Giresun, Samsun, Trabzon, Düzce, Zonguldak, İzmit illerinde yerleşik Güvenç Abdal Ocağı dedeleri de asıl yurtlarının ocak köylerinin Taşlıca Köyü olduğunu belirtmektedirler. Özellikle Eskiköy, Yunusefendi, Ballar Köylerinde yerleşik Güvenç Abdal Ocaklıları 19. yy. ın son çeyreği içerisinde bugünkü yerleşik oldukları yerleşim birimlerine Kürtün, Harşit Vadisi yöresinden göç ile gelerek yerleşmişlerdir. (Doğu Karadeniz ve Ağasar Çepnileri, Hakkı Bayraktar)

Halep Çepnileri

Çepnilerin Halep bölgesinde yerleşimleri 16. yüzyılın başlarıdır. Genel olarak üç bölgeye yerleşmişler. 53 Hanelik bir kol Gaziantep (Rum Kale) yöresine, ikinci kol Antakya‘nın kuzeyine, Gündüzlü kasabasına, üçüncü kol ise Boz Ulus Türkmenleriyle beraber Diyarbakır, Erzincan, Mardin yörelerine yerleşirler.
Çepnilerin Gaziantep’de yaşadıkları köyler:

Yavuzeli ilçesi Göçmez köyü
Yavuzeli ilçesi Kuzuyatağı köyü
Yavuzeli ilçesi Sarılar köyü
Yavuzeli ilçesi Yarımca köyü
Araban ilçesi Hasanoğlu köyü
Nizip ilçesi Köseler köyü

Rakka Çepnileri

İkinci Viyana kuşatmasında Osmanlı ordusunun yenilgiye uğramasından sonra saray, mevcut ordunun dışında tamamen aşiret ve Türkmen oymaklarından oluşan bir ordu kurmaya çalışır. Bu yeni ordunun içinde Boz Ulus Türkmenlerinden Rum Kaledeki Kantemirli Çepnilerde vardır. Osamanlının bu yeni ordusu Salankamen (Macaristan) de Avusturya ordusuna yenilince, içerde oluşabilecek isyan ve karışıklıkları engelemek için Sadrazam Fazıl Mustafa Paşa ‘mecburi iskan‘ harekatına başlar ve Kantemirli Çepnilerle diğer oymakları (sekiz oymak) Rakka bölgesine sürgün eder (1691)

Yukarda da belirttiğimiz gibi Kantemirli Çepniler bu bölgede, geçim kaynakları olan hayvancılık ortamı bulamayınca Anadolu‘nun içlerine, Balıkesir yöresine göç ederler.

Çepnilerin Anadolu’da Yerleşim Bölgeleri

Araştırmacı -yazar Süleyman Pekin‘in Anadolu genelinde Çepnilerin yerleşim bölgeleriyle ilgili araştırması:

Çepnilerin bütün obalarının Anadolu’ya geldiğini ve Hazar Denizi ötesi Türkmenleri arasında hiçbir Çepni obası kalmadığını söyleyen Sümer (TDTD/LX:16), XVI.yüzyılda 43 yerleşim yeri ismiyle 24 Oğuz boyu arasında 9’uncu sırada olan Çepnilerin İçişleri Bakanlığı’nın Türkiye’de Meskûn Yerler Kılavuzu adlı kitabına göre XX. yüzyılda kendi adıyla isimlenen yer sayısını 36 olarak tespit etmektedir ki bu da toplamda Afşar ve Kınık’tan sonra üçüncü sırada olduğunu göstermektedir (Sümer, 1999:427). Bu 44 yer adı şöyle sıralanmaktadır:

  1. Çepni Köyü – Ak Şehir Sancağı, Doğan Hisarı Kazası
  2. Çepni Köyü – Amasya Sancağı, Lâdik Kazası
  3. Çepni Köyü – Ankara Sancağı, Yaban Âbâd Kazası
  4. Çepni Köyü – Bey Şehir Sancağı, Göçü (Kaşaklu) Kazası
  5. Çepni Köyü – Bolu Sancağı, Merkez Kazası
  6. Çepni Köyü – Bolu Sancağı, Gerede Kazası
  7. Çepni Köyü – Bolu Sancağı, Mudurnu Kazası
  8. Çepni Köyü – Bolu Sancağı, Mudurnu Kazası
  9. Çepni Köyü – Bolu Sancağı, Mudurnu Kazası
  10. Çepni Köyü – Boz Ok Sancağı, Emlâk Kazası
  11. Çepni Köyü – Canik Sancağı, Bayramlu-Satılmış Kazası
  12. Çepni Köyü – Canik Sancağı, Bayramlu Kazası
  13. Çepni Köyü – Canik Sancağı, Bayramlu Kazası
  14. Çepni Köyü – Canik Sancağı, Bayramlu Kazası
  15. Çepni-Yusuf Köyü – Canik Sancağı, Bayramlu Kazası
  16. Çepni Köyü – Çorum Sancağı
  17. Çepni-Özü Köyü – Çorum Sancağı
  18. Çepni Köyü – Çorum Sancağı, Osmancık Kazası
  19. Çepni Köyü – Hüdavendigâr Sancağı, Kete Kazası
  20. Çepni Köyü – Hüdavendigâr Sancağı, Aydıncık Kazası
  21. Çepni Köyü – Hüdavendigâr Sancağı, Temrezler Kazası
  22. Büyük-Çepni Köyü – Hüdavendigâr Sancağı, Behram Kazası
  23. Küçük-Çepni Köyü – Hüdavendigâr Sancağı, Behram Kazası
  24. Çepni Köyü – İç İl Sancağı, Mut Kazası
  25. Çepni Köyü – Karahisar-ı Sahip Sancağı, Sandıklı Kazası
  26. Çepni Köyü – Karahisar-ı Sahip Sancağı, Bolvadin Kazası
  27. Çepni (Ağaç) Köyü – Karasi Sancağı, Giresun Kazası
  28. Çepni Köyü – Kastamonu Sancağı, Ayandon Kazası
  29. Çepni Köyü – Kastamonu Sancağı, Ayandon Kazası
  30. Çepni Köyü – Kastamonu Sancağı, Ayandon Kazası
  31. Çepni Köyü – Kastamonu Sancağı, Ayandon Kazası
  32. Çepni Köyü – Kastamonu Sancağı, Ayandon Kazası
  33. Yazı-Çepni Ekinliği – Kayseriye Sancağı, Kibar-Ezmak Kazası
  34. Çepni Köyü – Kengiri Sancağı, Tosya Kazası
  35. Çepni Ekinliği – Koca İli Sancağı, Kandıra Kazası
  36. Çepni Köyü – Konya Sancağı, Ala Dağ Kazası
  37. Çepni Köyü – Konya Sancağı, Ala Dağ Kazası
  38. Çepni Köyü – Maraş Sancağı, Elbistan Kazası
  39. Yenice-Çepni Köyü – Sivas Sancağı, Merkez Kazası
  40. Baş-Çepni Ekinliği – Sivas Sancağı, Merkez Kazası
  41. Alan-Çepni Köyü – Sivas Sancağı, Sunisa Kazası
  42. Çepni Köyü – Sultan Önü Sancağı, İn Önü Kazası
  43. Çepni Nahiyesi – Trabzon Sancağı
  44. Çepni-Günü Köyü – Trabzon Sancağı, Kürtün Kazası (1999:417)

Aynı yüzyıla (XVI) ait defterlerde Vilâyet-i Çepni ile Vilâyet-i Kürtün adlı kazaların köy dökümleri de yer almıştır. Çepni Vilâyetine bağlı 59 köyün isimleri şu şekilde sıralanmıştır:

  1. Uzgur Köyü – Giresun Merkez
  2. Kaya Dibi Mahallesi – Giresun Merkez
  3. Seyyid (Seyyitköy) Köyü – Giresun Merkez
  4.   Kısırcalu Köyü –
  5. Güney Köyü – Giresun Merkez
  6. Ürper (Ülper) Köyü –
  7. Kurtulmuş Köyü – Dereli İlçesi
  8. Yenice Hisar Köyü – Giresun Merkez
  9. Çandırlı (Çandır) Köyü – Giresun Merkez
  10. Alımı Yama (Yukarıalınlı) Köyü – Giresun Merkez
  11. Engüzlü (Dokuztepe) Köyü – Keşap İlçesi
  12. Sıkılgan Köyü –
  13. Kara Kilise Köyü –
  14. Akça Kâfir Köyü –
  15. Kul Çukuru Köyü –
  16. Şaban Köyü –
  17. Dikici Köyü –
  18. Kara Güneç (Güveç) Köyü – Giresun Merkez
  19. Semayil (Yüce) Köyü – Dereli İlçesi
  20. Mürsellü Köyü –
  21. Tana Deresi Köyü –
  22. Derelü Köyü – İlçe Merkezi
  23. Ak Yoma (Akçalı) Köyü – Giresun Merkez
  24. Köpek Köyü –
  25. Kazancı Köyü –
  26. Yakublu Köyü –
  27. Lapa Köyü – Giresun Merkez
  28. Kaba (Gürköy) Köyü – Giresun Merkez
  29. Çiçeklü Köyü – Giresun Merkez
  30. Barça Köyü – Giresun Merkez
  31. Evliya Köyü –
  32. Firenk Köyü –
  33. Eğri Anbar Köyü – Dereli İlçe
  34. Umurlu Köyü –
  35. Koş Doğan Köyü –
  36. Köknar (Köknarlı) Köyü – Dereli İlçesi
  37. Bozca Köyü –
  38. Sarban (Sarvan) Köyü – Giresun Merkez
  39. Malkalu Köyü – Keşap İlçesi
  40. Firuzlu (Alataş) Köyü – Keşap İlçesi
  41. Uzun Dere Köyü – Dereli İlçesi
  42. Çalışlu (Çandırçalış) Köyü – Giresun Merkez
  43. Çağlız Köyü –
  44. Kirbaz Köyü –
  45. Güdül Köyü – Dereli İlçesi
  46. Çatak Mahallesi – Dereli İlçesi Akkaya İlçesi
  47. Iklıkçı Köyü – Dereli İlçesi
  48. Kuz Aba Köyü –
  49. Ayrı Geriş Köyü –
  50. Arpa Köyü –
  51. Düz Yer (Düzköy) Köyü – Keşap İlçesi
  52. Venazid (Yoliçi) Mahallesi – Keşap İlçesi
  53. Hasan Kâfir (Karakoç) Köyü – Keşap İlçesi
  54. Sölmenlü (Sürmenli) Köyü – Keşap İlçesi
  55. Vâlâ Köyü –
  56. Kazancık Köyü –
  57. Cingiren (Yolbaşı) Köyü – Keşap İlçesi
  58. Depecik Manak (Tepeköy) Köyü – Keşap İlçesi
  59. Çalcalu (Çalca) Köyü – Dereli İlçesi (Sümer, TDTD/LVIII:11-12)

‘Yedi (7) Nahiye’ de denilen Kürtün Vilâyetinin nahiye ve köy döküm listesi ise şu şekildedir:

YAĞLIDERE NAHİYESİ

  1. Espiyelü (Espiye) Köyü – İlçe Merkezi
  2. Cebrail (Cibril) Mahallesi – Espiye İlçesi
  3. Anduzlu (Andoz) Mahallesi – Espiye İlçesi Arıdurak Köyü
  4. Demircülü Köyü – Yağlıdere İlçesi
  5. Yassıbahçe Köyü –
  6. Oruçbeylü (Oruçbey) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  7. Sarımahmutlu Köyü –
  8. Karacalu Köyü –
  9. Kadısekisi Köyü –
  10. Sınur (Sınırköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  11. Hisarcık Köyü – Yağlıdere İlçesi
  12. Ahallu Köyü – Yağlıdere İlçesi
  13. Talip (Günece) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  14. Pelitçik Mahallesi – Yağlıdere İlçesi Üçtepe Köyü
  15. Kızıl Alma Köyü – Yağlıdere İlçesi
  16. Demirlüce Köyü –
  17. Zankırayık Köyü –
  18. Çanakçılu (Çanakçı) Mahallesi – Yağlıdere İlçesi Akdarı Köyü
  19. Gebe Kilise (Çağlayan) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  20. Kızılcaçukuru Köyü –
  21. Kızılhisar Köyü –
  22. Umutbükü Köyü – Yağlıdere İlçesi
  23. Kopuzcu Köyü –
  24. Kanlıca Köyü – Yağlıdere İlçesi
  25. Karaisalı (Tepeköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  26. Adabükü Mahallesi – Espiye İlçesi
  27. Atdutan Köyü –
  28. Ağcakilise Kızıllar (Ortaköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  29. Ahi Çukuru (Akköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  30. Akköy –

II. KARABURUN NAHİYESİ

  1. İsmailbeylü Köyü – Görele İlçesi

III. ELKİYOMLU HASI NAHİYESİ

  1. Haşrid Köyü –
  2. Karabörk Köyü – Çanakçı İlçesi
  3. Avcılu Köyü –
  4. Zikavlu Köyü –
  5. Elkerimlihas Köyü –
  6. Kuzca (Çanakçı) Köyü – İlçe Merkezi
  7. Kelete (Deregözü) Köyü – Çanakçı İlçesi
  8. Manastır Köyü –
  9. Aral Adal Köyü –
  10. Kızılcainek (Sarayköy) Köyü – Çanakçı İlçesi

YAĞLIDERE NAHİYESİ

  1. Espiyelü (Espiye) Köyü – İlçe Merkezi
  2. Cebrail (Cibril) Mahallesi – Espiye İlçesi
  3. Anduzlu (Andoz) Mahallesi – Espiye İlçesi Arıdurak Köyü
  4. Demircülü Köyü – Yağlıdere İlçesi
  5. Yassıbahçe Köyü –
  6. Oruçbeylü (Oruçbey) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  7. Sarımahmutlu Köyü –
  8. Karacalu Köyü –
  9. Kadısekisi Köyü –
  10. Sınur (Sınırköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  11. Hisarcık Köyü – Yağlıdere İlçesi
  12. Ahallu Köyü – Yağlıdere İlçesi
  13. Talip (Günece) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  14. Pelitçik Mahallesi – Yağlıdere İlçesi Üçtepe Köyü
  15. Kızıl Alma Köyü – Yağlıdere İlçesi
  16. Demirlüce Köyü –
  17. Zankırayık Köyü –
  18. Çanakçılu (Çanakçı) Mahallesi – Yağlıdere İlçesi Akdarı Köyü
  19. Gebe Kilise (Çağlayan) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  20. Kızılcaçukuru Köyü –
  21. Kızılhisar Köyü –
  22. Umutbükü Köyü – Yağlıdere İlçesi
  23. Kopuzcu Köyü –
  24. Kanlıca Köyü – Yağlıdere İlçesi
  25. Karaisalı (Tepeköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  26. Adabükü Mahallesi – Espiye İlçesi
  27. Atdutan Köyü –
  28. Ağcakilise Kızıllar (Ortaköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  29. Ahi Çukuru (Akköy) Köyü – Yağlıdere İlçesi
  30. Akköy –
  1. KARABURUN NAHİYESİ
  2. İsmailbeylü Köyü – Görele İlçesi

III. ELKİYOMLU HASI NAHİYESİ

  1. Haşrid Köyü –
  2. Karabörk Köyü – Çanakçı İlçesi
  3. Avcılu Köyü –
  4. Zikavlu Köyü –
  5. Elkerimlihas Köyü –
  6. Kuzca (Çanakçı) Köyü – İlçe Merkezi
  7. Kelete (Deregözü) Köyü – Çanakçı İlçesi
  8. Manastır Köyü –
  9. Aral Adal Köyü –
  10. Kızılcainek (Sarayköy) Köyü – Çanakçı İlçesi

IV. ALAHNAS NAHİYESİ

  1. Alahnas Köyü –
  2. İlit Köyü – Güce İlçesi
  3. Çukurlu Köyü –
  4. Arageriş Köyü – Tirebolu İlçesi
  5. Başköy –
  6. Alapelit Köyü –
  7. Çekel (Çeğel) Köyü – Tirebolu İlçesi
  8. Karaçukur (Ketençukuru) Köyü –
  9. Kuzköy –

V. KÜRTÜN NAHİYESİ

  1. Bada maa Alagaturas (Badamişkiye) Köyü –
  2.  Mekali Köyü –
  3.   Bohçalu Köyü –
  4.    Alayuntlu Köyü –
  5.   Alahnas Köyü –
  6. Üreğir Köyü –
  7. Eğlence (İğnece) Köyü –
  8. Kabageriş (Kırgeliş) Köyü –
  9. Karaçukur Köyü – Kürtün İlçesi
  10. Eynesi (Eynesil) – İlçe Merkezi
  11. Gök Ümmet (Satılmış) Köyü –
  12. Oğuz Köyü – Beşikdüzü İlçesi

BAYRAMOĞLU NAHİYESİ

  1. Döğer (Dikmen) Köyü – Espiye İlçesi
  2. Kiçiköy (Güzelyurt Köyü) – Espiye İlçesi
  3. Oğulluca (Avluca) Köyü – Espiye İlçesi
  4. Ağruk Köyü –
  5. Kandavur Köyü –
  6. Kozköy – Espiye İlçesi
  7. Tağnalcuk (Taflancık) Köyü – Espiye İlçesi
  8. Manastır-ı İslam (Çalkaya) Köyü – Espiye İlçesi
  9. Çepniköy – Espiye İlçesi
  10. Kurugeriş Köyü – Espiye İlçesi
  11. İncirlik Köyü –

VII. ÜREĞİR NAHİYESİ

  1. Karakaya (Ortacami) Köyü – Tirebolu İlçesi
  2. Boğalu (Aşağı ve Yukarı Boğalı) Köyü – Görele İlçesi
  3. Lazarı Köyü –
  4. Gülyarı Köyü –
  5. Karakeş Köyü – Görele İlçesi
  6. Demirbükü Köyü –
  7. Mürted Çukuru Köyü –
  8. Boynuyoğun Köyü – Tirebolu İlçesi
  9. Cimide (Karlıbel) Köyü – Çanakçı İlçesi
  10. Akelma Köyü –
  11. İman Asarı Köyü –
  12. Arık Köyü –
  13. Toprak Köyü – (Sümer, TDTD/LIX:10–12)

XV. yüzyılın ortalarından itibaren XVII. yüzyılın ortasına değin Türkiye’deki oymak ve cemaatleri araştıran Yusuf Halaçoğlu, ‘Anadolu’daki Cemaatlerin Bağlı Bulundukları Oğuz Boyları’ bahsinde yedinci sırada verdiği Çepni Boyunun cemaat sayısını 512, hane sayısını 22.128, mücerred vergi sayısını da 5.885 olarak tespit etmiştir (www.anadoluasiretleri.com). 1650’lili yıllar itibariyle tahmini nüfusları da 120 bin civarında bulunmaktadır. Halaçoğlu’na göre Üçok Gök Han oğullarından Çepnilerin Anadolu’da yaşadıkları yerler şöylece sıralanmaktadır (Agy, www.anadoluasiretleri.com):

  1. Adana (Dündarlı, Sarıçam, Yüreğir)
  2. Aksaray (Koçhisar)
  3. Akşehir
  4. Amasya
  5. Ankara
  6. Aydın
  7. Bayburd (Kelkid)
  8. Birecik (Araban, Merzüman, Suruç)
  9. Bolu (Mudurnu, Todurga)
  10. Bozok (Yozgat)
  11. Çankırı
  12. Çorum (Osmancık)
  13. Diyarbekir (Bertiz, Savur)
  14. İçel (Mud)
  15. Halep
  16. Hamid (Eğridir, İrle)
  17. Hüdavendigâr (Bursa)
  18. Karaman
  19. Konya
  20. Karesi (Giresun, İvrindi)
  21. Kadirli
  22. Kastamonu (Araç, Ayan­dan, Küre)
  23. Kayseri
  24. Konya (Alaşehir, Aladağ, Ilgın, Mahmudlar, Turgud)
  25. Kütahya
  26. Maraş
  27. Niğde
  28. Ordu (Ünye)
  29. Samsun (Kavak)
  30. Sivas
  31. Trabzon (Çepni, Kürtün)

XV ilâ XIX. yüzyıllar arasında Osmanlı arşivlerine dayanarak araştırma yapan Cevdet Türkay ülke sınırları içinde Çepni, Çepni-yi Çunkar, Çepniyan, Çepnilü, Çepnibor, Çepni Kandemir ve Çepnihacılu adlarıyla yaşam süren Çepnilerin Trabzon, Karesi, Sivas, Tokat, Aksaray, Urfa, Saruhan, Kefe, Karahisar-ı Şarkî, Kocaeli, Kayseri, Adana, Çıldır, Erzurum, Kars, Ahıska, Halep, Aydın, Kütahya, Akşehir, Canik, Hamid, İçel, Bozok, Maraş, Karaman, Soma, Rumkale, Birecik, Paşa (Dimetoka), Mudanya kaza ve sancaklarında oturduklarını ifade etmektedir (Bostan, TA/VI:307). Yusuf Halaçoğlu da Çepnilerin Halep Türkmenleri içinde Rakka, Bozulus Türkmenleri içinde de Ankara Keskin ve Şereflikoçhisar, Balıkesir, Manisa, Aydın, Trabzon, Giresun, Görele, Torul, Kürtün, Maraş, Adana, Konya, Çorum ve Isparta Gölhisar’da yaşadıklarını kaydetmektedir (Agy, TA/VI:307).

Çepni boyunun Anadolu’da XX. yüzyıl itibariyle durumunu ise Ege yerelinde yine Faruk Sümer, Türkiye genelinde ise Tuncer Gülensoy çıkarmışlardır. Ege ve Güney Marmara bölgelerinde yaşayan Çepniler ve yerleşim alanları şöyledir:

  1. BALIKESİR – Merkez Köyler: 1.Karamanlar, 2.Çukur Hüseyin, 3.Bahçedere (Kavak Başı), 4.Çoraklık (Çiğner), 5.Aynaoğlu, 6.Düpecik, 7.Ortamandıra, 8.Kabukdere (Söğütkırı), 9.Deliklitaş, 10.Yaylacık, 11.Köteyli, 12.Gökçeören, 13.Macarlar, 14.Kuşkaya, 15.Yeşiller.

Bigadiç Köyleri: 15.İnkaya, 16.Çiftlik, 17.Güvem, 18.Akyar, 19.Elyapan, 20.Yumruklu, 21.Kozpınar.

Manyas Köyleri: 22.Kapaklı, 23.Kalebayırı.

Balya Köyleri: 24.Kocabük, 25.Değirmendere.

Sındırgı Köylerinden; 26.Cehennemdere (Koca Sinan),

Kepsut Köylerinden; 27.Armutlu,

Susurluk Köylerinden; 28.Danaveli,

İvrindi Köylerinden; 29.Soğanbükü.

  1. İZMİR – Bergama Köyleri: 1.Sarıdere, 2.Narlıca, 3.Tepeköy, 4.Pınarköy, 5.Karalar,
  2. Deliktaş.

Mustafakemalpaşa Köyleri: 7.Hamzababa, 8.Zeamet.

III. MANİSA – Saruhanlı Köyleri: 1.Çepni Harmandalı, 2.Çepni Muradiye, 3.Kemiklidere, 4.Tirkeş.

Akhisar Köyleri: 5.Sünnetçiler, 6.Yatağan.

Turgutlu Köyleri: 7.Çepni Bektaş, 8.Çepnidere, 9.Gökgedik.

Soma Köyleri: 10.Karaçam, 11.Ularca.

  1. AYDIN – Merkez Köylerden; 1.Terziler,

Tire Köylerinden; 2.Çayırlar (Çaybaşı).

Söke Köylerinden 3.Sagular, 4.Helvacılar. (TDTD/LX:13-14)

Türkiye genelinde ise Oğuz boyları sırasına uygun olarak verilen Çepni (Çetmi) Boyunun Anadolu’daki dağılımı ise şu şekildedir:

  1. Çepni – Afyon İli, Sandıklı İlçesi, Hocalar Köyü
  2. Çetmi (Lâdik) – Amasya İli, Gümüşhacıköy İlçesi
  3. Çepni Şabanlı – Ankara İli, Şereflikoçhisar İlçesi, Ağaçören Köyü
  4. Çepni – Balıkesir İli, Bandırma İlçesi, Edincik Köyü
  5. Yeni Çepni (Çerkezçetni) – Bilecik İli, Bozüyük İlçesi
  6. Yürük Çetmi – Bilecik İli, Bozüyük İlçesi
  7. Çepni – Bolu Merkez
  8. Çepni – Bolu İli, Mudurnu İlçesi
  9. Çepni – Bursa İli, Mudanya İlçesi
  10. Küçük Çetmi – Çanakkale Merkez, Küçükkuyu Bucağı
  11. Büyük Çetmi (Yeşilyurt) – Çanakkale İli, Ezine İlçesi
  12. Çetmi – Çorum İli, İskilip İlçesi
  13. Gölet Çetmi – Çorum İli, Kargı İlçesi
  14. Çepni – Giresun İli, Espiye İlçesi
  15. Çetmi (Çayırlı) – İzmir İli, Tire İlçesi
  16. Çepni – Kastamonu İli, Çatalzeytin İlçesi
  17. Çetmi – Kastamonu İli, Taşköprü İlçesi
  18. Çepni – Kastamonu İli, Tosya İlçesi
  19. Çepni (Çiçekdağı) – Kırşehir Merkez
  20. Çetmi – Konya İli, Beyşehir İlçesi, Üzümlü Beldesi
  21. Çetme – Konya İli, Doğanhisar İlçesi
  22. Çetmi – Konya İli, Hadım İlçesi, Taşkent Beldesi
  23. Çepniharmandalı (Yobazharmandalı) – Manisa İli, Saruhanlı İlçesi
  24. Çepnimuradiye – Manisa İli, Saruhanlı İlçesi
  25. Çepnibektaş – Manisa İli, Turgutlu ilçesi
  26. Çepnidere – Manisa İli, Turgutlu İlçesi
  27. Çepni – Samsun İli, Alaçam İlçesi
  28. Çitme – Sivas İli, Divriği İlçesi, Gedikpaşa Köyü
  29. Çepni – Sivas İli, Gemerek İlçesi
  30. Dereçepni (Kötüçepni) – Yozgat İli, Boğazlıyan İlçesi
  31. Yazıçepni – Yozgat İli, Boğazlayan İlçesi (Gülensoy, THBAY/1979:88-89)

 

 

Faydanılan Kaynaklar:

Prof. Dr Faruk Sümer: Oğuzlar, 1972

Prof. Dr Faruk Sümer: Çepniler, 1992

Said Polat: Seçuklu Göçerlerinin Dünyası, Karacuk’tan Aziz George Kolu’na, 2004

Yrd. Doç. Dr. M. Hanefi Bostan: Anadolu’da Çepni İskânı

Yrd. Doç. Dr. M. Hanefi Bostan: 15. – 16. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyalve İktisadi Hayat, 2002

Doç. Dr. Ali Çelik: Çepnilerin Anadolu’nun Türkleştirilmesindeki Yeri ve Önemi

Prof. Alemder Yalın: Doğu Karadeniz mi? Lazistan mı ? Vilayet-i Çepni mi ?

Rıza Yıldırım: Aleviliğin Doğuşu: Kızılbaş Sufiliğinin Toplumsal ve Siyasal Temelleri 1300 – 1501

Hrank Dink Vakfı: Sivas araştırması ve saha çalışması

Yrd. Doç. Dr. İlknur Haydaroğlu: Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar

Sezen Kılıç: Cumhuriyet Döneminde Yabancı Okullar (1923 – 1938)

Prof. Dr.Yusuf Halaçoğlu: Osmanlı Kimiği ve Aşiretler, Türkiye’nin Derin Kökleri, 2010

Garip Görgülü: Türkler, Türkmenler, Yörükler, Payallar Tarihi, 2014

Kenan Kaya: Trabzon’da Çepniler (15 – 16.yy.)

 

ŞİİR….Çatal Kapı / CAHİDE ÖZER

 Çepni, ne kadar da bereketli toprağı varmış bu ellerin; yazarları, ressamları, heykeltraşları, şairleri…Ve, yeni bir halka daha eklendi bu gurur listemize; bir şair daha…

 

Ne vakit görsem bir çatal kapı

tenimde hep bir eylül sabahı

çömelivermiş bir kız kapı dibinde

koynunda kenetli kolları üşür

mırıldanır bir kedi yanı başında

kısık gözlerle tor top büzülür

oynaşırken güz günü ışıkla gölge

çocukluğum o kapı önünde

hala üşümekte

CAHİDE ÖZER…

 Genç, dinamik, umut dolu, yarınların büyük şairliğine namzet; şiirini insanlarla buluşturan, Çepni’nin ilk kadın şairi…

”EN KOYU MAVİSİYDİN DENİZİN”

adlı şiir kitabını 1 Mart 2014’de, şiir sevenlerin ve dostların katıldığı dinletide tanıttı bizlere.

Şiir duygudur derler ya; Cahide Özer’in mısralarında; arayış, bekleyiş; ümit, endişe, isyan… bazan küçük bir köy istasyonunda, bazan Anadolunun bozkırlarında, bazan Mitra ile Hazar sahillerinde. Apollon’la hesaplaşır, Medusa’nın yalnızlığını paylaşır, Bosna’da Acem diyarında arar sevdasını, umutlarını….

CAHİDE ÖZER, 1966’da Sivas’ın Çepni kasabasında doğdu. İlkokulu Türkiye’de okudu. 1980’de Hamburg’a geldi. Ortaokul ve liseyi Duisburg’da, üniversite eğitimini ise Bochum’da tamamladı. 1999’da Bochum Ruhr Üniversitesi’nde Alman ve Fransız Filolojisi / Dil Tarih ve Edebiyat Bölümü’nden lisansüstü yaparak mezun oldu. Ardından Dortmund Uluslararası Eğitim Merkezinde ( Internationales Bildungszentrum) ve Essen Babylon Eğitim Enstitüsü’nde Almanca dersleri verdi. 2001’den beri Lüdenscheid Adolf Reichwein Toplu Eğitim Okulunda Türkçe öğretmenliği yapıyor.

 

♦♦♦

 

sunu

yüreğimi sundum sana

esirgeme sevgini benden

ölümsüz sevdalar aşkına

bir kez yaşanır hayat

otuz kırk elli derken

tükenir gençlik

tükeniriz sen ve ben

temmuz sıcağında Çepni

Keh’den esen rüzgar aşkına

siper et gövdeme gövdeni

sev ! Rüsva eyleme beni

 …

.

yalnız gemi

turkuazlar ortasında

kala kaldım tek başıma

açıldı yelkenim lodosa

karayele poyraza

ne vakit demir atsam

ıssız bie adaya

amansız çarpar gövdem

kayalıklara

yangın yeridir yüreğim

bir avuç umut dök sönsün

açık denizlerde ada ol

yelkenim demir atsın

çok geç

solarken ömrümün renkleri

bir kış arifesinde

hüzünler büyütüyorum boy boy

tarifsiz acılar içinde

çiğ düştü düşlerime

kış uykusunda gençliğim

hazan çok erken geldi

sense çok geç

.

istasyon

trenler gelip geçti ömrümden

hiçbirine binmedim

anladımki yanlış bir trende

boşuna yol tepmişim

bir istasyondayım şimdi

ne geriye dönüş var

ne yeni bir kalkış

benim için artık

o tren çoktan kaçmış

trenler gelecek

trenler geçecek ömrümden

hiçbirine binmeyeceğim

bilirim vakit dar

her şeye rağmen

kaçırdığım treni bekleyeceğim

çatal kapılar

berraktır oralarda gök

deliksiz bir mavi

gölgeme basarken ben

toprak öylesine suskun

kıru sıcağa siner sessizlik

oracıkta tükürsen yere

kırsan belini başağın, sezilir

koyun koyunayken çiçekle

arının soluğu bile duyulur

ne vakit savrulur saçlarım

ne vakit gölgem sızar tabanlarımdan

denizi avuçlarcasına

maviye dokunur kavaklar

hışırtılarında kanat çırpıntıları

dağılır yeşile banmış kokular

yorgun gıcırtıların ardı sıra

açılır yavaşça çatal kapılar

kıpırtılar deler sessizliği

nal sesleri hızlı adımlar

biri girer biri çıkar

gezinir gözlerim o avluda

gözlerim çocukluğumu arar

kalakalmış oracıkta

çatal kapılar gün yanığı

arkasında tandır olur yürek

göz göz bazlama

tüter sap tükenir tezek

saplılarda hedik

güğümlerde pekmez

ambarlarda

buğdaysı bir nefes

ne vakit görsem bir çatal kapı

tenimde hep bir eylül sabahı

çömelivermiş bir kız kapı dibinde

koynunda kenetli kolları üşür

mırıldanır bir kedi yanı başında

kısık gözlerle tortop büzülür

oynaşırken güz günü ışıkla gölge

çocukluğum o kapı önünde

hălă üşümekte

en koyu mavisiyim denizin

eylüldün

bir sonun başlangıcı

en koyu mavisiydin denizin

kıyılardan uzak

görülmeyen kısmı buzulların

berekettin bir deltada

sıcak iklimlerin meyvesi

kuytusunda barındığım vadi

en eski şarap

çarkıkeyfimdin

unuttuğum bir şarkının efkarı

vakitler ötesinden gelen kokun

sahilde yüzüme vuran rüzgar

unutulmaz bir gecenin yalnızlığı

sen

en koyu mavisiydin denizin

.

Ve isyan;

 ……

ey ölüm

beni de bulacaksın ya

bulmasına

belki evde belki küvette

belki masa başında belki teneffüste

oğul bağrımda henüz

kapımı erken çalma

geleceksin şüphesiz

bilmem ne vakit

öyle bir gel ki

yăr koynundan alma

….

 

 

Dostlar, en iyisi mutlaka okuyun ve sizde kaybolun derim; DENİZİN EN KOYU MAVİSİNDE

 

Kazım Güzel (şair), Kemal Yalçın (yazar), Emsalettin Temel

 

 

Dağıtım: İstanbul: 2A, Alfa, Alkın, Artı, Bilgi, Cağaloğlu, D&R, Derya Dağıtım, Final, Paraf, Remzi, Say, Totem, Yelpaze.

Ankara: Işık Eğitim, İmge, Kıta, Ekinoks, Arkadaş kitapevi

İzmir: Erdoğanlar, Gema

 

 

 

ŞİİR… Çepni Baharı / METİN ERDEM

Şiirleriyle Metin Erdem

İçimizden Biri…..
Evet içimizden biri Metin Erdem. Bir Çepnili… Bazı insanlar vardır; her insan farklıdır fakat bunlar diğerlerinden daha da farklıdır. Metin Erdem’de işte böyle… Gençlik; koşturmak, birşeyler yapmak, yapabileceği işlerin içinde mutlaka bulunmak ve katkı sunmak, devamlı aktif olmak ise, O bir ”genç”. Kasbamızla, çevresi ile ilgili bilgiler, yaşanmışların sözel taşıyıcısı olarak O bir ” yöresel tarihci”. Kasabamıza; taşına toprağına, yaylasına, dağına, ovasına aşkını şiire döktüğü için O bir ”şair”.
Kısacası, o memleketinin ve köyünün sevdalısı.
Bizler burada Metin Erdem’in yalnızca hayatını ve şair yönünü sizlere, tanımayanlara tanıtmak istiyoruz.
Okuyacağınız şiirleri içerik ve konularına göre örnek olarak aldığımız onlarca şiirlerinden yalnızca birkaçı.
Sizleri kendi dilinden hayatı ve şiirleriyle başbaşa bırakıyoruz…

 

Hayatım !
1946’da dünyaya gelmişim.
Çocukluğumu yaşadıktan sonra yedi yaşında okula başladım.Köyün ortasında Güveli’nin yaptığı ilkokula başladım.Öğretmenim Gemerek’li Bahri Hocaydı. Sesim güzeldi, radyodan çıkan her türküyü bellerdim. Hoca bizi baharın kırlara götürür türküler söyletirdi. Öğretmenimi çok severdim. O’da beni sever, kalem alır, delikli ikibuçuk kuruş verirdi.
Birgün bizi Kızılırmağa götürdüler. Birde baktık ki kocaman bir köprü yapıyorlar. İyi hatırlarm; önce kayıklarla geçerlerdi. Hidayet Özdemir ve Reşat Çetin kayık çalıştırırlardı. O zaman öğretmenimiz, işte koca sırıklar dikiliyor, merdane üstten vuruyor diye bize anlatıyordu.
Bize ırmakta yüzme öğretirdi.Ben, atılgan ve emsallerim içinde iri ve güçlü idim. Üçüncü sınıfta bizi Müttalip hoca okuttu. Güzel ders anlatırdı. O’ da beni çok severdi. Gider yengenin odununu kırardım, bahçeyi bellerdim.
Hiç unutmam, yeni ilkokul yapıldı oraya taşındıydık. Ehercili Mehmet Hoca baş öğretmendi ve müfettiş geldi, bizi imtihan yaptı. Bana şu soruyu sormuştu: ”İnsanın işgenbeleri kaç gözlüdür?” Düşündüm, cevabımı şöyle verdim: ”İnsanlarda mide olur, işgembe hayvanlarda olur” dedim. Müfettiş öğretmenimi tebrik etti. Çok sıkı tutarlardı, o gün bana Müttalip öğretmenim ”bugün seni serbest ediyorum” dedi. Çok sevinmiştim.
Beşinci sınıfı Emrullah Hocadan mezun oldum. Sonra Gemerek Ortaokuluna kayıt yaptırdım. Okulda hiç ağaç yoktu. Atıf Özden diye Adana’lı müdürümüz vardı. Müdüre, ”müdürüm size bir arzum var” dedim. ”Buyur evladım” dedi. ”Bizim köyde kayısı, elma, erik, kavak söğüt bunların hepsi var” dedim. ”Bahar, tam zamanı şimdi ağabeyim kaysı fidanı dikiyor” dedim. ”Bizim köyden elli kişi var, izin ver bizler burayı ağaçlandıralım” dedim. Hoca hemen bizi kamyonla köye gönderdi. Bağlara gittik, fidan söktük getirdik. Fidanları diktik, köklerine kendi ismimizi yazdı, teneke levhayla astı.
Burada iki yıl okuduktan sonra Mersin Astsubay okuluna müracat ettim. Hemen çağırdılar ve şöyle dediler: ”Senin yaşın küçük hazırlık sınıfında bir yıl okuyacaksın” dediler.Yaşım normal olsaydı üçe kaydolacaktım. Yüzseksen gün kaldım, oradan kaçtım ve köye geldim.Durumumuz iyidi. Her dediğimi alırlardı çünkü ben son çocukutm. Evde bir çift camız, iki çift öküz ve bir atımız vardı. Sen okumadın diye bana camızları ve döner pulluğu teslim ettiler.
Bir hafta sonra gitmedim.Böyle iş olmaz dedim. Bunun üzerine bana kızdılar eniştem Mustafa Güneş’in yanına çeltek verdiler. O da kuzuları dövüyorum diye beni gönderdi. Babam ”bu çocuk evlenmek istiyor galiba, sorunda everelim” demiş. Bende ” baba bana motor alın, hangi kız olsa gelir” diye cevap verdim. Ve Dursun dayının motorunu yirmiüçbin liraya aldık.Kaleycioğlu’na gittik. Dolanı dolanı elim alıştı. Kullanmaya başladık, tam iki yıl çalıştım. Onu Tüzaşara sattım tekrar döryüzonbir fiyat aldım. Biraz çalıştıktan sonra askere gittim, Manisa’ya. Dört ay orada kaldım, beni İstanbul Beşiktaş’a inzibat olarak verdiler. Askerliğim çok rahat geçti.
Terhis oldum, kasabama geldim. Evin önünde döryüzonbeş fiyat. Ağabeyime sordum, ”öbürünü Kıroğlana sattım bunu Ankara’dan kırkdört bine peşin aldım” dedi. Sabahleyin bismillah dedik işe başladık. Bir yıl sonra ağabeyimle ayrıldık ve çok zor geldi bana. Alınan motor ve yetmiş koyun bana düştü.Ağabeyim kendisine fergüson aldı.
Sonra hanımı kardeşleri Almanya’ya getirdi. Benide davet ettiler. Wuppertal’e geldim. Kasaphanede bir yıl çalıştım. Burdan çıktım Elba’ya girdim. Ordan süt fabrikasına ve son olarak Jakstadt’ çalıştım emekli oldum.
Uzuntarlaya bir ev yaptırdım.
Allahın her gününe şükürler olsun. Allah önce komşuma versin, sonrada bana.

26.01.1994

Metin Erdem’in, kasabamız ve çevresi ile ilgili yazdıklarından bir demet şiir…..

Çepni

Bir ucundan bir uca uzamış

Mor menemşeye boyanmış

Her yanını soğuk sular sarmış

Benim biricik mutlu köyüm.

….

Karşı karşı bağları var

Engin yüksek dağları var

Cuha palto giymiş ağları var

Benim yeşillere bürünmüş köyüm.

.

Çepni Baharı

Bahar gelmiş Kızılırmak coşmuş

Çepni bağlarında çiçekler açmış

Toprak kabarmış mantarlar çıkmış

Ne güzel olur köyümün baharı.

…..

Getneler bellendi üzüm dikildi

Patatesler sıra sıra dikildi

Kuzular doğdu yuvaklara dıkıldı

Ne güzel olur köyümün baharı.

…..

Öksüzoğlan çıkar haytapıya gezer

Bazen eser bahar bazende tozar

Küçükler bahara şiirler yazar

Ne güzel olur köyümün baharı.

…..

Kuşlar çöp çeker yuva yaparlar

Yumurtlayıp üstünede yatarlar

Cıvı cıvıl ağaçlarda öterler

Ne güzel olur köyümün baharı.

…..

Bahar gelir Metin bolca dolaşır

Kuzularla oynar koşar yarışır

Küslük bilmez her baharda barışır

Ne güzel olur köyümün baharı.

12.04.1998

.

Güzel Köyüm

Garip Metin boşa kendin üzersin

Neçin garip bülbül gibi gezersin

Canım vatanım cennet gibi güzelsin

Gidemedik sılamıza ne çare.

…..

Güz gelince yaprak döker dalları

Bırakmıyor şu gurbetin yolları

Açarsada kokmaz oldu gülleri

Gidemedik köyümüze ne çare.

…..

Kavun karpuz üzüm ile şiresi

Yıdızları ayı parlar güneşi

Oğul balıdır o yarimin neşesi

Gidemedik köyümüze ne çare.

…..

Çeşit çeşit meyveleri dalda mı

Ana baba yaşlı gözlü yolda mı

Hasretin felek bu sefil kulda mı

Gidemedik köyümüze ne çare.

20.11.1994

.

Köylüm

Köyünden kaçanın duası olmaz

Her nere gitse yuvası olmaz

Vallahi cenazeni kimseler kılmaz

Sözüm köylüme özüm köylüme.

…..

Köyünden kaçma iyi uçamazsın

Hiçbir tarlaya tohum saçamazsın

Kondun bir daha göçemezsin

Sözüm köylüme özüm köylüme.

…..

Kaysın üzümün kurudu kaldı

Yetişmiş fidanların eller çaldı

Analar babalar saçların yoldu

Sözüm köylüme özüm köylüme.

…..

Yaylaları bıraktınız alanlar kurudu

Sulakları saptı havutlar kurudu

Metin çok çalıştı boşa yoruldu

Sözüm köylüme özüm köylüme.

16.12.1998

Yaylalar

Yüce yaylaları duman bürümüş

Ağaç kalmamış her yanın kurumuş

Domuz sürüleri yaylalara yürümüş

Artık dostlarına gel diye yazmış.

…..

Soğuk sular akıyor havutlar kırılmış

Etekleri gicanlarla sarılmış

Dağlar susmuş sanki çoktan yorulmuş

Ağlama güzelim gel diye yazmış.

…..

İnsanlar dağılmış yayla bilmiyor

Yaylalar bize küsmüş yüzü gülmüyor

Neden komşular bana gelmiyor

Gelde yüzümü gör diye yazmış.

…..

Atlar yayılırdı Beynamaz Karababada

Cıvıl cıvıl oynardı çocuklar ovada

Bağcak ipleri takılı dururdu kolu abada

Acı bana dostlar gel diye yazmış.

…..

Kör duman bürümüş güzel dağları

Ne gelinleri kaldı ne de ağaları

Çalıya dönmüş Çepni bağları

Yeter bana doğru gel diye yazmış.

…..

Oba oba göçler bölük bölük yürürdü

Yaylaları koyun kuzular bürürdü

Allah her tarafa mor çiçekler verirdi

Mor dağlar küsmüş gel diye yazmış.

…..

Metiniyem o dağlar senin özünden

Yağmur yağar damla düşer gözünden

Allah derman versin senin yüzünden

Yeter canım küsme gel diye yazmış.

22.11.1997

.

Soğukyurt Bizim

Soğukyurt gün doğdu yarısı alan

Çok şahitler geldi çoğuda yalan

Her sene kuruldu ufak bir plan

Taşı bizim suyu bizim Soğukyurt.

……

Örtleke yukarı göçlerde çıkar

 Karataş sıcaktır insanı yakar

 Cabla çiçeği mis gibi kokar

 Yolu bizim gülü bizim Soğukyurt.

…..

 Sağında gölekler vereptir yüzü

Bir uçtan bir uca uzanır düzü

 Çok güzel olur baharla yazı

 Gölü bizim suyu bizim Soğukyurt.

…..

 Baharın çıkar koyunla kuzu

 Bazanda otlanır kısırla yozu

 Çoktan alındı köyde tapusu

 Arkacı gübresi bizim Soğukyurt.

…..

 Bırçalıkta çalıpancarı eşerdik

 Yufka ekmeği kara taşa döşerdik

 Soğanı yiye yiye şişerdik

 Kuyu bizim Kısaoğlan bizim Soğukyurt.

Çifteyurt

Çifteyurdun üstünden göçler gelirdi

 Geyik orhacından bakan görürdü

 Alt tarafını duman bürürdü

 Ne oldu sana Çifteyurt.

…..

 Nerde koyunların, can kuzuların

 Dolardı arhaçların alanların

 Soğu soğuk akardı pınarların

 Ne oldu sana Çifteyurt.

…..

 Koyun meler, kuzu meler yurduna

 Kimse dönüp bakmadı ardına

 Artık çobanlar düşer derdine

 Ne oldu sana Çifteyurt.

…..

 Çifteyurt, Çatalkazık arası

Üsedale düşer onun mirası

 Çok güzel yapılır nedir parası

 Ne oldu sana Çifteyurt.

…..

 Beş köpek beslerdi Küçük Mustafa

 Geçerdi hepsi hizaya safa

 Eserdi rüzgarı tertemiz hava

 Ne oldu sana Çifteyurt.

…..

 Metin içten içten sözün söylüyor

 Yollar uzak gözlerin görmüyor

 Gelin yapalım desek söze gelmiyor

 Ne oldu sana Çifteyurt.

12.04.1998

.

Oralar Bizim

 Karapınar bizimdi Altındiş kurdu

 Ne sulağı kaldı nerede yurdu

 Topseki hududu Çiçekli ardı

 Karapınar Yaylası orada bizim.

…..

 Armutlu Arkaçta koyunlar yatar

 Üst yanda alanı bol mantar biter

 Sabah erkenden dumanlar tüter

 Sırasın üstüne yaylalar bizim.

…..

 Göllerden aşınca Beynamaz görünür

 Başınada siyah bulutlar bürünür

 Guzupınarının suyundan hastalar dirilir

 Karababa Dağı güllü orada bizim.

…..

 Ağasuyun dereden mor koyun geçince

 Güneyyurttan güzel suyun içince

 Yokuş aşağı Çahonun Tarlaya inince

 Kuzayyurt güzeldi orada bizim.

…..

 Aşılıktan aşssam Taşlıyurdu görsem

 Susasam ağzımı sulağa versem

 Yatsam Yazpınarında uyusam

 Yağı yoğurdu güzel olur orada bizim.

.

 Bizim Dağlar

 İçinden tanırım ben o elleri

 Onlarki zehirde viran olurlar

 Ardıçlı dağları çamlı belleri

 Aşanlar Şirine hayran olurlar.

…..

 Dökülür Pınarbaşı suları yarından

 Baharlar yaratır kışın karından

 İçenler soğuk pınarlarından

 Şöyle bir silkinir ceylan olurlar.

…..

 Orada yaşayan yaşlılar için

Bir taşta yoğurur derdi sevinci

 Onlarki sabansız tarlasız çiftçi

 Davarsız kavalsız çoban olurlar.

…..

 Başıboş kırlara salar koyunu

 Elinden düşürmez okla yayını

 Dostlara bırakır zafer payını

 Memleket yolunda kurban olurlar.

…..

 Hey Metin secdeye baş koyda dinle

 Taşlar dile gelsin senin derdinle

Efsane söyleyim ağla hem dinle

 O şerefli mazi meğer masalmış.

 27.01.1986

 Çıralık Gediği

 Çıralık Gediğinde kokulu otlar

 Gurtluğuda kuzular hotlar

 Erikli Bahçede bacılar çaşırın toplar

 Ne güzel kokuyor meşesi dağlar.

…..

 Güccük Mağradan çiriş tolasam

 Deste deste gülerin koklasam

 Yufgayıda su başında tavlasam

 Ne güzel kokuyor toprağı dağlar.

…..

 Kuru Çayın taşları insana güler

 Her derede koyunlar kuzular meler

 İnsan merak eder gam ile keder

 Ne güzel kokuyor gülü dağların.

…..

 Abunun Tarlada oynasak gülsek

 Etleri doğrayıp tuzlayıp dilsek

 Ateşte pişirip külleme yesek

 Ne güzel kokar eti dağların.

…..

 Büyük Mağrada hopalar öter

 Ufaktan ufaktan dumanlar tüter

 Metin bu gam keder bugünlük yeter

 Ne güzel kokardı ardıcı dağların.

 01.04.1986

.

Yaylalar

 Soğukyurttan yolumuza gider

 Kayacıkta koyun kuzu güder

 Gelinler gelin diye el eder

 İşte bizim güzel yaylalar.

…..

 Eşgi Deresi, Mengişeri

 Açmış top top menekşesi

 Her dereden kelek sesi

 İşte bizim güzel yaylalar.

…..

 Dere, Oba, Çökçökler Yurdu

 Hiç eksik olmaz şahbaz kurdu

 Bütün orman dağın ardı

 İşte bizim güzel yaylalar.

…..

 Kazıklısı, Hançerlisi

 Bizimdir bunların her ikisi

 Karşıdan görünür Bastırma Düzü

 İşte bizim güzel yaylalar.

…..

 Görünür Beynamaz işte Güzelyurt

 Aşılıktan görünür sınırın tut

 Akasuyun Dere burda Güneyyurt

 İşte bizim güzelyaylalar.

…..

 Taşlıyurttan soğuk suyun içersin

 Uzanır Kötüyurda geçersin

 Çifteyurtla Akarı seçersin

 İşte bizim güzel yaylalar.

 22.03.1994

.

Benim Derneğim

 On dört masa, yüzseksendört üye

 Hiç doymazlar asitli suya

 Alışmışlar oyun diye bir huya

 Benim güzel üyelerim.

…..

 Dörtyüzden başlar binaltıyüz olur

 Sabah gelir aç burada kalır

 Elden duyar demokrat olur

 Benim şirin üyelerim.

…..

 Her kağıtta sıgara yakarlar

 Durmadan sağa sola bakarlar

 Boş yere ellerini masaya çakarlar

 Benim tatlı üyelerim.

…..

 Sabah erkenden gelir dururlar

 Birbirlerine laf koymayıp vururlar

 Dışarı karşı birbirlerini korurlar

 Benim soylu üyelerim.

 28.01.1994

 Dostluk Masası

 Wuppertal şehrinde eser bir hava

 Cemiyet dedik yaptık bir yuva

 İçinde dolaşır rengarenk hava

 Dost gibi sık elimi gel dostum.

…..

 Bayraklar astık Türküm diyerek

 Lahmacun dürüm tatlı yüyerek

 Kahve ver kardeşim sütlü diyerek

 Südün temiz olsun otur gel kardeşim.

…..

 Şiirler yazsak çiçekler dizsek

 Filmler oynatsak resimler görsek

Birbirimize ikramlı çaylar söylesek

 İçten bağlansak değil mi dostum.

…..

 İssiz olanlara yardım eylesek

 Güzel güzel sözlerle sohbet eylesek

Kendi fırsatlarımızı dışarı vermesek

 Bağlansak can cana değilmi dostum.

…..

 Ne yapar isen dostca elinle

 Kötü laf konuşma güzel dilinle

 Kendin koymamışsan alma elnle

 Doğru ol cemiyete karış değilmi dostum.

 7.03.1986

 Kötülük Yapma Boşuna

 Dinle sana bir nasihat edeyim

 Düşünüp ummana dalma boşuna

 Arzuhal yazarsan Tanrıya gönder

 Kulun kapısını çalma boşuna

…..

Fakire el uzat uğra arada

Onlara yardım et düşkün sırada

Kabe ister isen işte burada

Mekkeye gitme boşuna.

…..

Dünya bir pervane durmadan döner

Kimi yükselir kimisi iner

İyilik doğruluk en büyük hüner

Mazlumun ahını alma boşuna.

…..

Ehlibeyt dostunun yüzleri gülmez

Dünyayı bir pula versende olmaz

Kimsenin ettiği yanında kalmaz

Başını taşlara çalma boşuna.

…..

Niceleri geldi geçti bu handan

Kimi mahrum kaldı dinden imandan

Çepni köyü Kalaycı oğlundan

Ok atıp sinemi delme boşuna.

……

Metin Erdem yazar üç beş satırla

Kimi yaya gider kimi motorla

Allah yolunu birtek hatırla

Fazla şad olupta gülme boşuna.

 11.03.1998

.

Anneme…

 Dokuz ay karnında gezdirdin beni

 Benim güzel annem fedakar annem

 Dünyaya getirdin emzirdin beni

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Bana sarılırdın yavrum diyerek

 Sevipte okşardın gülümseyerek

 Bütün çilelere göğüs gererek

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Ninni çaldın kucağında uyuttun

 Bibir çile ile beni büyüttün

 Tatlı sözlerinle benide eğittin

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Ağladım göğüsünü ağzıma verdin

 Bana hep tomurcuk gülümsün derdin

 Bütün zorluklara hep göğüs gerdin

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Kalbin ipek gibi dilin bal gibi

 Gönlün alçak bir turabi yol gibi

 Bahçede açılan gonca gül gibi

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Anne gibi yoktur cihanda bir yar

 Dolaşsan dünyayı hep diyar diyar

 Hayır duasını alan bahtiyar

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Büyütüp besledin sıraya kattın

 Yavrum diyerekten elimden tuttun

 Everdin mutlu ve bahtiyar ettin

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Gözümün nurusun başımın tacı

 Daima bizler için hayır duacı

 Sensin bütün dertlerimin ilacı

 Benim güzel annem fedakar annem.

…..

 Kul Metin yazarım ben yana yana

 Dünya hep bir yana anne bir yana

 Her zaman şefkatle sarıldı bana

 Benim güzel annem fedakar annem.

 21.03.1998

 

 

 

 

ÇEPNİ KASABASI TARİHİ – 4

Günümüzde Çepni Kasabası ve Biz Çepniler

Bu genel değerlendirme ve bulgular çerçevesinde, Çepni Kasabamızın sosyal bir grup olarak bugünkü konumu nedir? Bizler ne kadar Çepniler’iz ?

(Önemli:Aşağıda ki tesbit ve değerlendirmelerimizin, Türkiye genelindeki Çepniler’in tarihi ile ilgili değil; kasabamız Çepni’nin tarihi ile ilgili olduğunu tekrar belirtmekte yarar görüyoruz. Genel Çepniler araştırmasının bize ait olan kısmını ele aldık ve bununla ilgili tesbitlere, araştırmalara yer verdik. Yine kaynakların değerlendirmeleri ve günümüzdeki sosyal yapımızı dikkate alarak, ”Çepniler” adı yerine ”Türkmen göçerler” adının kullanılmasının daha kapsayıcı olacağını düşündük.)

Belde adları bizlere, orada yaşayan, yaşamış olan grubların, kültürlerin kimliği konusunda bilgi verir.

Anadolu’dagenel olarak belde adları, o beldeye ilk gelen veya yerleşenlerin adlarından teşekkül etmiştir. Fakat, tarihi süreçte her yerleşik egemen güç, ve genel erk sahipleri o beldenin adını, kendi dil ve geleneksel yapılarına göre değiştirmişlerdir. Dolayısıyle belde adları ne ilk addır ne de son.

Yöremize gelen ilk Türkmen göçerleride doğrudan yerli unsurlarla karışmamış, çevre mevkilere yerleşmişlerdir. Hamzalı, Ali Çavuş, Gö Fatmalı… denilen yerlerin her biri bu Türkmen grubların yerleştikleri mevkilerdir. Günümüze kadar bu adlar değişmeden gelmiştir. Bu grubların hepsinin Türkmen boyları olduğu konusunda şüphe yoktur. Buralarda tarım ve hayvancılık yapmışlardır fakat yerleşik düzene geçmemişlerdir. Sabit evler, konaklama yerleri (han, hamam gibi…) ibadethaneler, su yolları gibi, yerleşik düzenin ibareleri ve bunların harabaleri bu mevkilerde yoktur. Sonuca bakarak değerlendirirsek, bu gruplar her fırsatta merkeze yerleşip, oradakilerle birlikte yaşamaya çalışmışlardır. Süreçte böyle gelişmiş ve çevreye obalar, bölükler, boylar olarak yerleşen grublar merkezde yerleşik halkla yıllar süren bir birliktelik ve ortak yaşam geliştirmişlerdir.

Eski yerleşim yerleri.

Bu sürece bakarak şunu diyebiliriz:

Kasabamız, bu göçler tarihi sürecinde ”Çepni” adını almıştır

Yani, buraya (merkeze) ilk gelen ve yerleşen Türkmen boyları Çepniler’dir.

Bundan dolayı, değişik görüş ve iddialar olsa da beldemizin adı Çepni’dir.

Neden, değişik görüş ve iddalar diyoruz. Çünkü günümüzle geçmiş arasındaki sosyolojik bağlantıyı kurarken zorlanmaktayız da ondan. Herhangi bir şekilde günümüz Çepni’de yaşayan sülale dediğimiz grupların gangi Türkmen grupların devamı olduğu konusunda bilgi kopması var. Yani bugün Hamzalı’ların, Ali Çavuş’ların, devamı olan sülaleler hangileridir bilmiyoruz. Elbette bazı benimsemeler var ama bu bağlantıyı delillendirecek maddi kanıtlarımız yok.

Bu konuda, Erdin Fırat’ın 1995’de yaptığı Kasabayla ilgili lisans tezinde ki tesbiti:

” Çepniler’in isim verdikleri birçok yerleşim birimi bugün aynı adla anılmaktadır. Bizler kesin olarak bu kasabada yaşayanların Çepnilerin soyundan geldiğini iddia edemeyiz. Çünkü Türklerin Anadolu’ya girişlerinden 1930’lu yıllara kadar kasabaya birçok grup veya sülale geldiği gibi aynı oranda da dışarıya gidenler olmuştur. Bu yüzden Çepni Kasabasında yaşayanların Çepniler’in torunları olduğunu söylemek yanlış olur. Ama şu bir gerçektir ki Çepniler’den bu kasabanın insanlarına kalan tek ama tek miras kasabanın ismidir”(Çepni Kasabası Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma / Lisans Tezi. Erdin Fırat. 1995)

Sayın Fırat’ın bu görüşünü de önemsemek ve değerlendirmek gerekir.

Kasabada ki çok farklı inanç yapısı gözönünde bulundurarak bu değerlendirmeyi yaparken, ilk yerleşikler dediğimiz asıl unsurlarla, sonradan gelen tabi unsurların ayrı olarak ele alınmasının daha isabetli olabileceği inancındayız.

Sonuç olarak ” bizler ne kadar Çepniler’iz ?” sorusuna net bir yanıt verememekteyiz.

Mevcut net bilgimiz şu ki; ilk yerleşikler Türk kökenli göçerler veya boylar değildir. Onlardan öncede burada yerleşikler vardı, bir yaşam vardı.

Çepni olmadan önce, yakın tarih olarak buradaki hakim etnik gurubun Ermeniler olduğunu biliyoruz. Ama Ermeniler’den önce hangi etnik grup vardı bilmiyoruz.

Bu genel süreç içinde, günümüzü aydınlatacak, esas kırılma noktası diyebileceğimiz zaman dilimi konusunda bilgimiz yok. Bu; beldemizin Çepni diye adlandırılmasından önceki adının ne olduğudur. Ne zaman Çepni denildi? Veya Çepni diye değiştirildi? Çepni adı verilmeden önce buranın bir adı vardı ve Türkçe değildi, ama neydi?

Maalesef bunu da bilmiyoruz…

Çepni Çongur / Çungar ?

Kalıtsal veya kitabi bir belgenin olmamasına karşın, kasabanın eski adının Çepni Çongur, veya Çepni Çongar olduğuna dair rivayetler vardır.

Peki, Çongar / Çongur nerden gelmektedir ?

Yaptığımız taramalarda vardığımız sonuç; bölgenin, bildiğimiz önceki yerleşiklerinin tarihinde herhangi bir şeye tekabül eden böyle bir ismin olmadığıdır.

Prof. Faruk Sümer araştırmasında ”…..Ulu Yörük’e dahil oymaklar, İran’da olduğu gibi bölük adıyla anılıyor. Oymaklardan bazılarının Çungar ( ca’ungar = solkol ), Cavurcu gibi Moğolca adlar taşımaları bu topluluğun İlhanlılar devrinde, daha az ihtimal ile Eretneliler zamanında meydana getirildiği, topluluğa mensup oymaklardan bir çoğunun veya çoğunun Alevi inancını taşıdıkları anlaşılıyor. Onların bu inancı İlhanlılar’dan Olcaytu devrinde almış olmaları çok muhtemeldir. Çünkü adı geçen Moğol hükümdarı sunniliği bırakarak 12 imam şiiliğini kabul etmişti. Topluluğun oymakları arasında bir kaç Oğuz boyuna mensup teşekküllerde vardır.

…İşte bunlardan biri de Çepniler’dir. (Seçuklu Araştırmalar Dergisi,ergisi, 1970, s. 137 – 138 ) .

”Ulu Yörük, başlıca Sivas, Amasya ve Tokat bölgelerinde yaşamakta olup, bu topluluğun bazı oymakları batıda Kırşehir ve Ankara bölgelerine kadar yayılmıştır…….Bu topluluğu meydana getiren başlıca bölüklerden her biri muayyen kışlaklara sahip bulunmakta ve onun üzerinde çiftçilik yapmaktadır. Ulu – Yörük Türkleri topluluğu geçmişi ve teşkilatı İlhanlılar devrine kadar gider.Bu topluluğu meydana getiren başlıca bölükler şunlardır.

İl-Beglü, Çepni, Kulağuzlu, Ak-Kuzulu, Ak-Salur, Tatlu, Gerampa, Gökçelü, İkizlü, Şerefeddinlü, Çungar (moğolca:Ca-ungar=sol), Ballı, Çapanlu,, Çavurçı (moğolca Caverçi,…

(Prof. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler).sy.197.

Faruk Sümerin araştırmalarında gördüğümüz, bize en açık ve tarihi bilgiyi veren tesbit ise: şu:

”Ulu -Yörük: Ulu-Yörük topluluğunun ihtimal Şark-ı Pare koluna bağlı olup Zile Ak Dağ Madeni arasında ve Çekerek suyu kıyılarında oturuyorlardı. XVII. Yüzyılda Çepni, Çungar ile birlikte Sivasın kazalarından birini meydana getiriyordu. Buradaki Çungar (ca’ungar=sol kol) Moğollardan kalma bir yadigardır….” (a.g.e. sy.328)

Burada Çongar kazası olarak geçen yerin bizim Çepni ile ilgili değil, Sivas Kayadibi bucağına bağlı Çongar Köyünün olduğu kanatındayız. Ayrıca, bu köyünde 12. asırda Suriye (Halep) üzerinden gelen Oğuzların Bozok kolunun Alkırevli Türkmen aşiretlerince kurulmuş olduğunuda kaynaklardan öğreniyoruz.

”Ulu-Yörük’e dahil oymaklar, İran’da olduğu gibi, bölük adıyla anılıyor. Oymaklardan bazılarının Çungar (ca’ungar=sol kol), Cavurcu gibi Moğolca adlar taşımaları bu topluluğun İlhanlılar devrinde, daha az ihtimal ile Eretneliler zamanında meydana getirildiği, topluluğa mensup oymaklardan bir çoğunun veyaçoğunun Alevi inancını taşıdıkları anlaşılıyor. Onların bu inancı İlhanlılar’dan Olcaytu devrinde almış olmalarıçok muhtemeldir. Çünkü adı geçen Moğol hükümdarı sünniliği bırakarak 12 imam şiiliğini kabul etmişti. Topluluğun oymakları arasında bir kaç Oğuz boyuna mensup teşekküller de vardır. İşte bunlardan biri de Çepniler’dir.(Prof. Faruk Sümer. Çepniler, sy.21)

AyrıcaÇungar, Moğolistan’ın kuzey sıradağlarının adıdır. Bir Moğol devleti olan Çungar Hanlığı 1416′ da Doğu Moğolistan’da Togan Han tarafından kurulmuş ve 1460 ‘ da parçalanmıştır. Halkın çoğu batıya göç etmiştir.

Sonuç olarak kasabamızın adının önceden Çepni Çongar – Çongur olarak geçmesi veya söylentisi, 1200 yılları sonrası Moğol (İlhanlı Devleti) istilası ile başlayan değişim ve gelişmelerle örtüşmektedir.

 

Kasabanın mevkileri

Kasaba çevrenin en büyük toprağına sahiptir.

Kasabanın toplam arazi 90.000 ile 100.000 dekar (dönüm).

40.000 ile 42.000 dekarlık kısmı ekilebilen, bunun da 1.500 dekarlık alanı, sulu alandır.

Kuzeyi yaklaşık 5500 metre uzunluğunda ve yer yer 4 metre yükselen kayalıktır. Kayalığın üstü düzdür.

Kasabanın rakımı 1242 m.

Bakıldığın da yerleşim alanının tarıma elverişli olmayan bir alan olduğu görülür. Yani ilk yerleşikler tarımla uğraştıkları için evlerini tarım dışı alanlara yapmışlardır. Anadoluda eski yerleşim alanlarının ortak bir özelliğidir bu.

Günümüzde bu tam tersinedir. Hayvancılığın ve çiftçiliğin azalmasına paralel, tarımsal alanlara evler yapılmaktadır.

Mevki haritası ve isimleri.

(Mevki isimleri, çizimdeki numaralandırmaya göre sıralanmıştır)

1. Pınarbaşı

2. Balık Çiftliği

3. Sazak

4. Tıhnazın Boğaz

5. Gallik

6. Kumurdu

7. Gölbez

8. Bilalın Pınarı

9. Kınalı Kapı

10. Gögesin İni

11. Çağlaca

12. Müftünün Çayır

13. Çul Yırtan

 14.Cemilin Ağıl

 15. Eyvazın Bağı

16. Hezen Deresi

17. Abdal Yolu

18. Kanlıoğlanın Ağıl

19. Delibayır

20. Tülek Yurdu

21. Yılanlı

22. Güllüoğlunun Dere

23. Ağacatepe

24. Kuştepesi

25. Damlapınar

26. Benzinlik (Erdal’lar)

27. Hatemin Değirmeni

28. İsmayilin ve Hidayetin Değirmeni

29. Asımın Benzinliği

30. Derindere

31. Hidayetin Değirmeni

32. Cafarın Dere

33. Yürüal

34. Kel Hasanın Çayır

35. Dimik Hamdinin Ağıl

36. Yörük Deresi

37. Asma Ağıl

38. Deli Kızın İni

39. Buvelek Deresi

40. Güngörmez

41. Kızıl Eniş

42. Güllük

43. Ağasarıgilin Ören

44. Mehdinin Kaya

45. Kesme Pınar

46. Sincan

47. Tilkipoğuz

48. Cafarın Dölek

49. Cafarın Dere

50. Müftünün Değirmeni

51. Dervişin Değirmeni

52. Mezarlık

53. Küçük Kızın Ağıl

54. Hasibin ağıl

55. Dürme Pınar

56. Cindarın Damı

57. Kamışın Dere

58. Yedi Dağ

59. İncebel

60. Kuşburnu Pınarı

61. Yüce

62. Ağa Dere

63. Heblem Taşı

64. Musafendinin Ağıl

65. Tek Mezar

66. Kara Osmanın Damı

(Devam edecek…)

Duyulmayan çığlık: KİLİSE

Çepni Kasabasının
KİLİSE MACERASI

Kasabamızla ilgili her konuda çok şeyler söylendi, söyledik. Yazıldı yazdık…
Süreç kapandı mı?
Hayır.
Söylemeye ve yazmaya; Çepni’yi düşünmeye devam edeceğiz…
Burada, bu sürecte herhengi bir şekilde yer almak isteyen dostlara ve Çepnili hemşerilerimize yararı olur düşüncesiyle, bazı yaşanmışları tekrar hatırlatmak istiyoruz.
Buna neden gerek duyduk dersenz, genelde toplumsal hafızamızın zayıflığı yanısıra birde bunun üzerine ülkemizin içinde bulunduğu koşulların veya siyasi havanın gereği değişen gündem eklenince, bizlerde gündemimizi bunlara ayırmak zorunda kalıyoruz ve bazı önemli şeyleri unutuyoruz. Elbette gündemde olan olay ve gelişmeleri de tartışmak, insanlarla paylaşmak bir yurttaşlık görevidir, fakat, evdeki bulguruda unutmamalıyız diye düşünüyoruz.

Geçmişe yolculuk. Yıl 1995

1995 yılı, hem Wuppertaldeki Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneğimiz (ÇÇYD) hemde kasabamız için çok önemlidir.
1994 derneğimizin ikinci kuruluşunun onuncu yılıdır. Bundan dolayı derneğimiz eylem ve söylemlerini yeniden değerlendirme ve planlama gereğini duyup, hem kendi sorunlarını çözmek (yeni dernek binası alma gibi) buna paralel kasabamıza yönelikte sosyal çalışmalara işlerlik kazandırmak için, 1995 yılını yeni projelerle eyleme geçme yılı olarak belirlemiştir.

(Derneğimiz yeni dernek binası alma işlemlerini 1995’de dahada hızlandırmış, yeni durum gereği tüzük değişim sürecini başlatmıştır. Bu konu üzerinde burada durmayacağız. Bu ayrıca kayda geçirilmesi gereken; önemli gelişmelerin, görüşmelerin ve hatta sürtüşmelerin olduğu bir süreçtir ve de önemlidir.Dolayısıyle bunun üzerinde ilerde duracağız.)

Öneriler Raporu

1995 eylem yılı projesi çerçevesinde Wuppertal Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneğimiz kendisini ilgilendiren bu çalışmalarına paralel olarak kasabamızla ilgilide neler yapılabilir, biz ne yapabiliriz, bunu tartışmış ve çıkan sonuçları bir rapor haline getirmiştir. Kasabamızla ilgili hazırlanan bu rapor, 02.03.1995 tarihinde yalnız Belediye Başkanlığına değil başlıkta yazılan her kuruma ayrı ayrı gönderilmiştir. Bu çalışmaların birinci derecede mutabı Belediye başkanlığı olmasından dolayı; karar kurumunu, yani, encümen ağzalarını daha iyi bilgilendirmek için onların şahsına gönderilmiştir. (Rapor gönderilen encümen ağzaları: Gürsel Erdal, Refik Aydın, Halil Özdemir, Ali Özden, Cemal Aykaç, Emin Taşçı, Alim Erdal, Ferit Taştan, Vedat Yüksel)

 

Görüldüğü gibi üzerinde durduğumuz konular büyük projeler, yatırımlar değil, ancak, kasabamızın insanlar için bir cazibe merkezi olma özelliğini güçlendirecek, ilgisini çekecek küçük adımlardır. Rapora, Wuppertal ÇÇY. Derneğimizin belediyemizle beraber yürütebileceği, gerçekleştirebileceği eylemler, çalışmalar paketide diyebiliriz.

Esas olarak üzerinde durduğumuz konu başlıkları:

  1. İlkokul ve Ortaokul merkezi ısıtma sistemi

  2. Kilisenin kullanımı

  3. Ağaçlandırma

  4. Vakıf

  5. Köy arazileri (tarla v.s.) ve meralar,

    Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneği (ÇÇYD)

Sonuç:

Bu rapora ne yazık ki Çepni Belediye Başkanlığı’nın dışında kurumsal veya breysel anlamda bir tepki gelmemiştir.

Belediyemiz bu raporu gerekli kurullarında, encümen ağzaları gibi, değerlendirmişler, konuşmuşlar (Belediye başkanının bu gibi toplumun bütününü ilgilendiren konularda encümenlerinde ortak kararı doğrultusunda hareket etmesi gerektiği varsayımından böyle düşünüyoruz ) ve sonucu resmi yazı ile Wuppertal Dernek yönetimine bildirmişlerdir.

Belediye Başkanlığının yanıtı:

(Daha iyi okunması için tekrarlıyalım:)

” Sayın Başkan ve Üyeleri Dikkatine”

Sorunlarımız konularına değindiğiniz uyarı ve tehdit olarak kabul ettiğimiz 2.03.1995 tarihli yazınızı okudum. İlgili anlayışınıza teşekkür ederim.

Belediyemize herhangi bir konuda yardımlarınızı beklemiyorum.21.02.1995 tarihli ağaçlandırma ile ilgili istenilen bilgi konusundaki faksıda iptal ediyor

Sizlerden talep ve istekte bulunan kurumlarla diyalog, iletişim ve haberleşme kurmanız rica olur.

Timur Aydoğan

Çepni Belediye Başkanı

Evet, okuyan her sağlıklı insan şaşırmıştır sanıyoruz.

Çünkü bizde şaşırdık.

Yurt dışındaki Çepnililerin hemen hepsini temsil eden Wuppertal Derneğinin kasabası için düşündüğü projeler konusunda Belediye Başkanının, Çepni adına vermiş olduğu bu cevabı şaşırtıcıydı.

Bu cevabın ne anlama geldiğini, bunun kasabamız için bir skandal olduğunu biliyorduk. Hele hele Sayın Başkanında kasabayla ilgili her yatırımda yardım için kapısını çaldığı Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneğine bu cevabı vermesi, kendisi ve başkanlığı açısından çok düşündürücüydü. Kasabası için her türlü maddi ve manevi desteği esirgemeyen yurt dışı Çepnililer, bunu haketmiyordu ve de etmemişti.

Bu cevap bizi, düşüncelerimizi etkiledi mi?

Hayır. Belediye başkanları hep kendilerinin ebedi olduklarını sanırlar oysaki ebedi olan halktır, onlar gidicidir.

Bunu bildiğimiz için mecbur olmadıkca, mevcut belediye başkanlığı ile bu konularda muatab olmamaya dikkat edecektik.

Ve öyle yaptık.

Öncelik ve önemine istinaden ”İlkokul ve Ortaokul merkezi Isıtma Sistemi’‘ ve ”Kilisenin Kullanımı” projesini gündeme alıp çalışmalarımıza başladık.

(Okullarımızın ısıtma sistemi projesi, Wuppertal Derneğimizin öncülüğünde; yurt dışındaki ve Çepni’deki vatandaşlarımızın katkılarıyla ve başarıyla tamamlanmıştır. Bu proje nin gerçekleştirilme süreci konusunda da, ayrı bir başlık olarak bilgilendirme yapacağız.)

Kilise ile ilgili çalışmalar ve neden kilise ?

Kısa ve öz olarak şunu diyebiliriz: ” Kilise demek Çepni demektir’‘.

”Kasabamızın Tarihi” olgusunun iki ayağı var; kilise ve cami.

Düşünelim, Çepni’yi geçmişe bağlayan bu iki eser dışında başka ne var?

Bundan dolayı, kilise ve caminin bir bina, ibadethane olmaktan öte, kimliksel anlam ve değeri vardır. Çepninin çevresindeki ayrıcalıklı konumunu belirleyen etken, işte bu iki ayrı olgunun birbiriyle, diğerlerinide (farklı etnik ve inanç grubları) içine alarak harmanlayabilmesi ve kendine münhasır yeni; çevresine benzemeyen bir yaşam şekli, kültürü oluşturmasıdır.

‘Çepniliyim” demenin anlamı, bir beldeye ait olmaktan öte; aydın, çağdaş, dayanışmacı kimliğini içeriyor ve bu çağrışımı yapıyorsa, bunun nedeni, bu kurumların tarihsel süreç içerisindeki sosyolojk etkileridir.

……..

Günümüzde cami kendi cemaatince korunmaktadır. Fakat kilise böyle değil. Yıkılmamak için; tarihin derinliklerinde kaybolmamak için direnmektedir.

Bütün bunlardan dolayıdır ki, bugün bu eserlere sahip çıkmalıyız ve korumalıyız.

Çepnili olarak bu çığlığı duymak ve gerekeni yapmak toplumsal, tarihsel bir sorumluluktur.

Bizi kilise konusunda duyarlı kılan ve birşeyler yapmaya zorlayanda işte bu toplumsal ve tarihi sorumluluktur

Kilise – Müze Projesi için neler yapıldı ?

Wuppertal Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneğimizin 02.03.1995 raporuna, Kasabamız Belediyesinin olumsuz cevabından sonra dediğimiz gibi bu işleri kendi insiyatifimizde yürütecektik.

Mesele basit bir yazışma, konuşma olmayıp, tarihi derinlikleri olan, hassas ve her türlü spekülasyona açık bir konu olduğundan; oldukça dikkatli olmak gerekiyordu. Bu hassasiyetlerden dolayı, tecrübe ve bilgisinden devamlı yararlandığımız Sayın Osman Ünsal ile düşüncelerimizi paylaştık ve ortak çalışma isteğimizi söyledik. O da, yapmak istediklerimizi taktirle karşılayarak beraber çalışma talebimizi kabul etti. Bunun üzerine bir çalışma planı hazırladık.

Yaptığımız çalışma planına göre:

  1. Kilisenin statüsü belirlenecek.

  2. Restore işlerinin prosüdürü öğrenilecek.

  3. Müze olarak kullanılmasının olabilirliliği araştırılacak.

    Bu üç nokta Türkiye resmi kurumlarıyla yapılacak çalışmalar sonucu tesbit edilecekti.

    Bir diğer konu ise projenin finans kaynaği idi.

Kilisenin bugünkü konumdan istediğimiz düzeye getirilebilmesi için olmazsa olmaz ilk adım gerekli olan parasal kaynağın birşekilde bulunması ve garantiye alınmasıydı.

İlk planda bu kaynak ya devletin ilgili kurumlarınca, ya da belediyemiz tarafından karşılanacaktı. Ama biz, ne devletin ne de belediyenin böyle bir katkıda bulunacağından emindik, hatta katkıda bulunmazlar düşüncesi hakimdi.

Bu durum, parasal kaynak sağlamak için başka olanaklar bulmamızı gerekli kılıyordu.

Bunuda biz yapacaktık.

Başarırsak ne devlet , ne de belediye kasasından proje için para çıkmayacaktı.

Sonuçta yapacağımız, yurt dışında ve içinde, bize kaynak sağlayabilecek özel veya resmi kurumlarla, vakıflarla bağlantı kurmak, onlara projemizi tanıtmak ve destek talep etmekti.

Ve bütün bu çalışmaların Türkiye ayağını Wuppertal Çepni ve Çevresi Yardımlaşma Derneği, yurt dışı ayağını ise Osman Ünsal yapacaktı.

Kilisenin Müze olarak kasabamıza kazandırılmasının genel çerçevesi buydu.

Eylem…!

Ve Osman Ünsal Türkiye’ye gitti. Orada ilk resmi girişimleri başlattı. Kilisenin Kayseri Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunca tescil edildiği bilgisi üzerine, o kurumda çalışmış olan öğretmen ve eski belediye başkanlarımızdan sayın Sadık Yücel’le Kayseriye giderek ilk adım için gerekli evrakları, bilgileri aldılar

Kayserideki bu görüşmelerle ilgili Sayın Osman Ünsal’ın mektubu.

Kilisenin tescil edilmesine dair belge.

Osman Ünsal ve Sadık Yücel öğretmenlerimiz çok güzel iş yapmışlardı. Çok önemli sorular cevabını bulmuştu.

Belgelerde anlaşıldığı gibi kilise:

  1. Kayseri K.T.V.K. Kurulu Müdürlüğü tarafından 20.10.1990 tarihinde tescil edilmişti.

  2. Kilise konusunda muatab belediye değildi.

  3. Kilisenin arazisi çevredeki yerleşiklerce işgal edilmişti.

(Yine ilginç olan tutanaklarda Çepni Belediye Başkanının veya bir yetkilinin toplantıda bulunmaması ve imzasının olmayışı. )

Kayseri – Ankara Yazışmaları:

Bu bilgi ve belgeler doğrultusunda Wuppertal ÇÇYD olarak Kaysei ve Ankara’ya aşağıda ki yazıyı gönderdik.

Yazımıza karşı Kayseri Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulundan aldığımız yanıt:

Kayseriden gelen bu yanıt üzerine, aynı içerikli yazıyı Kültür Bakanlığı, Müzeler Genel Müdürlüğüne gönderdik, fakat Ankara’dan herhengi bir yanıt gelmedi.

Ermeni Patrikhanesi ile Yazışma:

Ankara ve Kayseri’nin yanısıra, İstanbul’daki Ermeni Patrikhanesiyle de işbirliğini başlatmak için bir rapor hazırladık. Çepni tarihi, sosyal yaşamı ve yapısı, kilisenin bizler için tarihsel ve kültürel anlamı, neden burayı ” müze” olarak insanlara, kamuoyuna sunmak istediğimizi anlatan ve fotoğraflarla da detaylandırılan dosyamızı patrikhaneye gönderdik.

Patrikhanenin bize göndermiş olduğu yanıt: